Hishom ibn Urva

Hishom ibn Urva ibn Zubayr. Zahabiy uning tarjimasida aytadi: unga Jobir, Sahl ibn Saʼd, Anas va Said ibn Musayyabdan eshitish imkoni bor edi, ammo ulardan rivoyat qilish unga muyassar boʻlmadi. Ibn Umarni koʻrgan va uning oʻzi uchun duo qilib, boshini silaganini yodda saqlab qolgan. Undan Shuʼba, Molik, Savriy va koʻplab kishilar hadis rivoyat qilganlar; Buxoriy esa uning shogirdlaridan qolganlarga — Ubaydulloh ibn Muso kabilarga yetishgan. Zahabiy undan rivoyat qilganlarning Abul Qosim al-Abdiy sanab chiqqan uzun roʻyxatini keltiradi: Ibn Ajlon, Abu Hamza as-Sukkariy, oʻzidan katta boʻlgan Ibn Shihob, Abu Muoviya, Muhammad ibn Ishoq, Muhammad ibn Bishr, Muhammad ibn Fuzayl, Ibn Kunosa, Ayyub as-Saxtiyoniy — u undan qadimroq, — Ibrohim ibn Tahmon, Ibrohim ibn Saʼd, Ismoil ibn Ayyosh, Isroil, Jarir ibn Abdulhamid, Hammod ibn Salama, Hammod ibn Zayd, Hafs ibn Gʻiyos, Hajjoj ibn Artot, ikki Sufyon, Sulaymon al-Aʼmash, Sulaymon ibn Bilol, Said ibn Abu Aruba, Shuʼba, Sharik, Shuayb ibn Abu Hamza, Safvon ibn Sulaym — u ham undan katta, — Zahhok ibn Usmon, Abdulloh ibn Idris, Abdulloh ibn Muborak, Abdulloh ibn Avn, Abdulloh ibn Numayr, Ubaydulloh ibn Umar al-Umariy, Ubaydulloh ibn Muso, Avzoiy, Abdulmalik ibn Jurayj, Abdulaziz ad-Darovardiy, Abdulvahhob as-Saqafiy va yana koʻplar. Vuhayb aytadi: «Hishom ibn Urva bizga keldi, u Hasan va Ibn Siyrin kabi edi». Ibn Saʼd: «Siqa, sobit, hadisi koʻp, hujjat», deydi. Abu Hotim ar-Roziy: «Siqa, hadisda imom», degan. Ali ibn Madiniy: «Uning toʻrt yuzga yaqin hadisi bor», debdi. Yahyo ibn Maʼin va bir jamoat: «siqa», deganlar. Yaʼqub ibn Shayba: «Hishom sobitdir; unga faqat Iroqqa borganidan keyin eʼtiroz bildirilgan, chunki u rivoyatda kengayib ketdi va otasidan eshitmagan, boshqalardan otasi orqali olgan narsalarini otasidan mursal qilib aytdi», deydi. Abdurahmon ibn Xiroshga yetganicha, Molik uning iroqliklarga aytgan hadisini yoqtirmagan; u Kufaga uch marta kelgan: birinchisida «otam menga aytdi, u Oishadan eshitdi», deb, ikkinchisida «otam menga Oishadan xabar berdi», deb, uchinchisida esa «otam Oishadan» deb — yaʼni otasidan mursal qilib rivoyat qilar edi. Zahabiy oʻz hukmini bildiradi: «Bu kishi mutlaq hujjatdir; hofiz Abul Hasan ibn Qattonning uni Suhayl ibn Abu Solih bilan birga ixtilotga uchragan, oʻzgargan deyishiga eʼtibor qilinmaydi. Zero hofizning yoshi ulgʻayganda hifzi oʻzgarishi, zehni oʻtkirligi kamayishi tabiiy; qariligida yoshlik chogʻidagidek boʻlmaydi. Sahv va nisyondan maʼsum kishi yoʻq. Bunday oʻzgarish esa aslo zarar qilmaydi; zarar qiladigani ixtilotdir, Hishom esa hech qachon ixtilotga uchramagan — bu qatʼiy narsa, uning hadisi „Muvatto“da, Sahihlarda va „Sunan“larda hujjat qilib olingan. Shunday ekan, Ibn Qattonning „u ixtilot qilgan“ degan soʻzi rad etilgan, past soʻzdir. Menga xato va vahmdan salomat qolgan bir katta imomni koʻrsat! Mana Shuʼba — u choʻqqida turadi, uning ham vahmlari bor; Maʼmar, Avzoiy va Molik ham shunday, Allohning rahmati ularga boʻlsin».Ҳишом ибн Урва ибн Зубайр. Заҳабий унинг таржимасида айтади: унга Жобир, Саҳл ибн Саъд, Анас ва Саид ибн Мусайябдан эшитиш имкони бор эди, аммо улардан ривоят қилиш унга муяссар бўлмади. Ибн Умарни кўрган ва унинг ўзи учун дуо қилиб, бошини силаганини ёдда сақлаб қолган. Ундан Шуъба, Молик, Саврий ва кўплаб кишилар ҳадис ривоят қилганлар; Бухорий эса унинг шогирдларидан қолганларга — Убайдуллоҳ ибн Мусо кабиларга етишган. Заҳабий ундан ривоят қилганларнинг Абул Қосим ал-Абдий санаб чиққан узун рўйхатини келтиради: Ибн Ажлон, Абу Ҳамза ас-Суккарий, ўзидан катта бўлган Ибн Шиҳоб, Абу Муовия, Муҳаммад ибн Исҳоқ, Муҳаммад ибн Бишр, Муҳаммад ибн Фузайл, Ибн Куноса, Айюб ас-Сахтиёний — у ундан қадимроқ, — Иброҳим ибн Таҳмон, Иброҳим ибн Саъд, Исмоил ибн Айёш, Исроил, Жарир ибн Абдулҳамид, Ҳаммод ибн Салама, Ҳаммод ибн Зайд, Ҳафс ибн Ғиёс, Ҳажжож ибн Артот, икки Суфён, Сулаймон ал-Аъмаш, Сулаймон ибн Билол, Саид ибн Абу Аруба, Шуъба, Шарик, Шуайб ибн Абу Ҳамза, Сафвон ибн Сулайм — у ҳам ундан катта, — Заҳҳок ибн Усмон, Абдуллоҳ ибн Идрис, Абдуллоҳ ибн Муборак, Абдуллоҳ ибн Авн, Абдуллоҳ ибн Нумайр, Убайдуллоҳ ибн Умар ал-Умарий, Убайдуллоҳ ибн Мусо, Авзоий, Абдулмалик ибн Журайж, Абдулазиз ад-Даровардий, Абдулваҳҳоб ас-Сақафий ва яна кўплар. Вуҳайб айтади: «Ҳишом ибн Урва бизга келди, у Ҳасан ва Ибн Сийрин каби эди». Ибн Саъд: «Сиқа, собит, ҳадиси кўп, ҳужжат», дейди. Абу Ҳотим ар-Розий: «Сиқа, ҳадисда имом», деган. Али ибн Мадиний: «Унинг тўрт юзга яқин ҳадиси бор», дебди. Яҳё ибн Маъин ва бир жамоат: «сиқа», деганлар. Яъқуб ибн Шайба: «Ҳишом собитдир; унга фақат Ироққа борганидан кейин эътироз билдирилган, чунки у ривоятда кенгайиб кетди ва отасидан эшитмаган, бошқалардан отаси орқали олган нарсаларини отасидан мурсал қилиб айтди», дейди. Абдураҳмон ибн Хирошга етганича, Молик унинг ироқликларга айтган ҳадисини ёқтирмаган; у Куфага уч марта келган: биринчисида «отам менга айтди, у Оишадан эшитди», деб, иккинчисида «отам менга Оишадан хабар берди», деб, учинчисида эса «отам Оишадан» деб — яъни отасидан мурсал қилиб ривоят қилар эди. Заҳабий ўз ҳукмини билдиради: «Бу киши мутлақ ҳужжатдир; ҳофиз Абул Ҳасан ибн Қаттоннинг уни Суҳайл ибн Абу Солиҳ билан бирга ихтилотга учраган, ўзгарган дейишига эътибор қилинмайди. Зеро ҳофизнинг ёши улғайганда ҳифзи ўзгариши, зеҳни ўткирлиги камайиши табиий; қарилигида ёшлик чоғидагидек бўлмайди. Саҳв ва нисёндан маъсум киши йўқ. Бундай ўзгариш эса асло зарар қилмайди; зарар қиладигани ихтилотдир, Ҳишом эса ҳеч қачон ихтилотга учрамаган — бу қатъий нарса, унинг ҳадиси „Муватто“да, Саҳиҳларда ва „Сунан“ларда ҳужжат қилиб олинган. Шундай экан, Ибн Қаттоннинг „у ихтилот қилган“ деган сўзи рад этилган, паст сўздир. Менга хато ва ваҳмдан саломат қолган бир катта имомни кўрсат! Мана Шуъба — у чўққида туради, унинг ҳам ваҳмлари бор; Маъмар, Авзоий ва Молик ҳам шундай, Аллоҳнинг раҳмати уларга бўлсин».

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 10, b. 34Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 10, б. 34