Ibn Abu ad-Dunyo
عبد الله بن محمد بن أبي الدنيا
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Ibn Abu Dunyo — Bagʻdodda yashagan muhaddis va koʻp asarlar sohibi; xalifalar farzandlarining muallimi. U Karima, Ismoil ibn Iso al-Attor, Bassom ibn Yazid an-Naqqol, Bashshor ibn Muso, Bishr ibn al-Valid al-Kindiy, Hojib ibn al-Valid, al-Horis ibn Surayj an-Naqqol, sherigi al-Horis ibn Abu Usoma, al-Hakam ibn Muso, Xolid ibn Xidosh, Xalaf ibn Solim al-Muxarrimiy, Xalaf ibn Hishom al-Bazzor, Dovud ibn Rushayd, Dovud ibn Amr az-Zabbiy, Zuhayr ibn Harb, Surayj ibn Yunus, Saʼid ibn Sulaymon, Suvayd ibn Saʼid, Abdulaʼlo ibn Hammod, Ali ibn al-Jaʼd, shayxlarining qadimgisi Abu Ubayd al-Qosim ibn Sallom, Muhammad ibn Sallom al-Jumahiy, Muhammad ibn Sabboh ad-Dulobiy, otasi Muhammad ibn Ubayd, Horun ibn Maʼruf, Haysam ibn Xorija, Yahyo ibn Abdulhamid al-Himmoniy va boshqa koʻplab kishilardan rivoyat qildi. U tanilmagan koʻp kishilardan va oʻzidan keyingi tabaqadan — Yahyo ibn Abu Tolib, Abu Qiloba ar-Raqoshiy, Abu Hotim ar-Roziy, Muhammad ibn Ismoil at-Termiziy va Abbos ad-Duriy kabilardan ham rivoyat qilgan, chunki safari kam edi va shu sababli nozil sanadlar bilan yozishga majbur boʻlardi. Undan shayxlaridan biri boʻlgan al-Horis ibn Abu Usoma, Ibn Abu Hotim, Ahmad ibn Muhammad al-Lunboniy, Abu Bakr Ahmad ibn Salmon an-Najjod, Husayn ibn Safvon al-Barzaiy, Ahmad ibn Xuzayma, Abu Bakr Muhammad ibn Abdulloh ash-Shofiʼiy, Ibn Uqda, Abu Sahl ibn Ziyod, Ahmad ibn Marvon ad-Daynuriy va yana koʻpchilik rivoyat qildi; Ibn Moja ham «Tafsir»ida undan hadis keltirgan. Ibn Abu Hotim: «Otam bilan birga undan yozdim; otam: u sadduq, dedi», deydi. Xatib: «U xalifalarning bir necha farzandiga muallimlik qilardi», deydi. Boshqalar aytishicha, Ibn Abu Dunyo kim bilan oʻtirsa, xohlasa uni kuldirar, xohlasa yigʻlatar edi — ilm va axborotda qanchalik keng ekani shundan. Ahmad ibn Komil: «Ibn Abu Dunyo al-Muʼtazidning muallimi edi», deydi. Uning tasniflari juda koʻp; ularning ichida ajablanarli va nodir narsalar bor. Muallif oʻziga yetib kelgan kitoblari sifatida «al-Qanoʼa», «Qisarul-amal», «Mujobud-daʼva», «at-Tavakkul», «al-Vajal», «Zammul-malohiy», «as-Samt», «al-Faraj baʼdash-shidda», «Qirod-dayf», «Man osha baʼdal-mavt», «al-Muhtazarin», «al-Mudoro», «Muhosabatun-nafs», «Zammul-muskir», «al-Yaqin», «at-Tavba», «ash-Shukr», «al-Mavt», «al-Qubur», «al-Uzla» va boshqalarni sanaydi; soʻng asarlarini alifbo tartibida — «al-Adab»dan tortib «al-Yaqin»gacha — uzun roʻyxat qilib keltiradi.Ибн Абу Дунё — Бағдодда яшаган муҳаддис ва кўп асарлар соҳиби; халифалар фарзандларининг муаллими. У Карима, Исмоил ибн Исо ал-Аттор, Бассом ибн Язид ан-Наққол, Башшор ибн Мусо, Бишр ибн ал-Валид ал-Киндий, Ҳожиб ибн ал-Валид, ал-Ҳорис ибн Сурайж ан-Наққол, шериги ал-Ҳорис ибн Абу Усома, ал-Ҳакам ибн Мусо, Холид ибн Хидош, Халаф ибн Солим ал-Мухарримий, Халаф ибн Ҳишом ал-Баззор, Довуд ибн Рушайд, Довуд ибн Амр аз-Заббий, Зуҳайр ибн Ҳарб, Сурайж ибн Юнус, Саъид ибн Сулаймон, Сувайд ибн Саъид, Абдулаъло ибн Ҳаммод, Али ибн ал-Жаъд, шайхларининг қадимгиси Абу Убайд ал-Қосим ибн Саллом, Муҳаммад ибн Саллом ал-Жумаҳий, Муҳаммад ибн Саббоҳ ад-Дулобий, отаси Муҳаммад ибн Убайд, Ҳорун ибн Маъруф, Ҳайсам ибн Хорижа, Яҳё ибн Абдулҳамид ал-Ҳиммоний ва бошқа кўплаб кишилардан ривоят қилди. У танилмаган кўп кишилардан ва ўзидан кейинги табақадан — Яҳё ибн Абу Толиб, Абу Қилоба ар-Рақоший, Абу Ҳотим ар-Розий, Муҳаммад ибн Исмоил ат-Термизий ва Аббос ад-Дурий кабилардан ҳам ривоят қилган, чунки сафари кам эди ва шу сабабли нозил санадлар билан ёзишга мажбур бўларди. Ундан шайхларидан бири бўлган ал-Ҳорис ибн Абу Усома, Ибн Абу Ҳотим, Аҳмад ибн Муҳаммад ал-Лунбоний, Абу Бакр Аҳмад ибн Салмон ан-Нажжод, Ҳусайн ибн Сафвон ал-Барзаий, Аҳмад ибн Хузайма, Абу Бакр Муҳаммад ибн Абдуллоҳ аш-Шофиъий, Ибн Уқда, Абу Саҳл ибн Зиёд, Аҳмад ибн Марвон ад-Дайнурий ва яна кўпчилик ривоят қилди; Ибн Можа ҳам «Тафсир»ида ундан ҳадис келтирган. Ибн Абу Ҳотим: «Отам билан бирга ундан ёздим; отам: у саддуқ, деди», дейди. Хатиб: «У халифаларнинг бир неча фарзандига муаллимлик қиларди», дейди. Бошқалар айтишича, Ибн Абу Дунё ким билан ўтирса, хоҳласа уни кулдирар, хоҳласа йиғлатар эди — илм ва ахборотда қанчалик кенг экани шундан. Аҳмад ибн Комил: «Ибн Абу Дунё ал-Муътазиднинг муаллими эди», дейди. Унинг таснифлари жуда кўп; уларнинг ичида ажабланарли ва нодир нарсалар бор. Муаллиф ўзига етиб келган китоблари сифатида «ал-Қанўа», «Қисарул-амал», «Мужобуд-даъва», «ат-Таваккул», «ал-Важал», «Заммул-малоҳий», «ас-Самт», «ал-Фараж баъдаш-шидда», «Қирод-дайф», «Ман оша баъдал-мавт», «ал-Муҳтазарин», «ал-Мудоро», «Муҳосабатун-нафс», «Заммул-мускир», «ал-Яқин», «ат-Тавба», «аш-Шукр», «ал-Мавт», «ал-Қубур», «ал-Узла» ва бошқаларни санайди; сўнг асарларини алифбо тартибида — «ал-Адаб»дан тортиб «ал-Яқин»гача — узун рўйхат қилиб келтиради.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 17, b. 397Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 17, б. 397
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Abdulloh ibn Muhammad ibn Ubayd ibn Sufyon ibn Qays al-Qurashiy, Banu Umayyaning mavlosi, Abu Bakr ibn Abu Dunyo — mashhur hofiz va musannif. Raqoiq va boshqa mavzularda yuzdan ortiq foydali, keng tarqalgan tasniflari bor; baʼzilar ular uch yuzga yaqin, baʼzilar undan koʻp yoki kam deyishgan.Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Убайд ибн Суфён ибн Қайс ал-Қураший, Бану Умайянинг мавлоси, Абу Бакр ибн Абу Дунё — машҳур ҳофиз ва мусанниф. Рақоиқ ва бошқа мавзуларда юздан ортиқ фойдали, кенг тарқалган таснифлари бор; баъзилар улар уч юзга яқин, баъзилар ундан кўп ёки кам дейишган.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 5517Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 5517
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Abdulloh ibn Muhammad ibn Ubayd ibn Sufyon ibn Qays al-Qurashiy — ularning mavlosi, bagʻdodlik muaddib, keng tarqalgan tasniflar sohibi, Bani Umayya mavlolaridan. U 208 h. yilda tugʻilgan. Shayxlarining eng qadimgisi Saʼid ibn Sulaymon Saʼdavayh al-Vositiydir. U Ali ibn al-Jaʼd, Xolid ibn Xidosh, al-Masʼudiyning sohibi Abdulloh ibn Xayron va shu tabaqa kishilaridan eshitgan. Muallif aytadi: «Bizning shayximiz hofiz Abul-Hajjoj uning shayxlari ismlarini alifbo tartibida jamlagan — ular koʻp xalq». Ular orasida Ahmad ibn Ibrohim ad-Davraqiy, Ahmad ibn Janob, Ahmad ibn Hotim at-Taviyl, Ahmad ibn Abda az-Zabbiy, Ahmad ibn Imron al-Axnasiy, Ahmad ibn Iso al-Misriy, Ahmad ibn Muhammad ibn Ayyub, Ahmad ibn Muhammad al-Birtiy, Ahmad ibn Maniʼ, Ahmad ibn Ziyod Sabalon, Ibrohim ibn Saʼid al-Javhariy, Ibrohim ibn Abdulloh al-Haraviy, Ibrohim ibn Muhammad ibn Arʼara, Ibrohim ibn Avrama — u Ibn Abud-Dunyodan kichikroq, Ishoq ibn Abu Isroil, Ismoil ibn Ibrohim at-Tarjumoniy, Ismoil al-Qoziy — u Ibn Abud-Dunyodan keyin qolgan, Ismoil ibn Abdulloh ibn Zuroro ar-Raqqiy kabilar bor. (Kitobdagi tarjima shu yerda uzilgan; unda vafot yili va asarlarining nomlari zikr qilinmagan.)Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Убайд ибн Суфён ибн Қайс ал-Қураший — уларнинг мавлоси, бағдодлик муаддиб, кенг тарқалган таснифлар соҳиби, Бани Умайя мавлоларидан. У 208 ҳ. йилда туғилган. Шайхларининг энг қадимгиси Саъид ибн Сулаймон Саъдавайҳ ал-Воситийдир. У Али ибн ал-Жаъд, Холид ибн Хидош, ал-Масъудийнинг соҳиби Абдуллоҳ ибн Хайрон ва шу табақа кишиларидан эшитган. Муаллиф айтади: «Бизнинг шайхимиз ҳофиз Абул-Ҳажжож унинг шайхлари исмларини алифбо тартибида жамлаган — улар кўп халқ». Улар орасида Аҳмад ибн Иброҳим ад-Даврақий, Аҳмад ибн Жаноб, Аҳмад ибн Ҳотим ат-Тавийл, Аҳмад ибн Абда аз-Заббий, Аҳмад ибн Имрон ал-Ахнасий, Аҳмад ибн Исо ал-Мисрий, Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Айюб, Аҳмад ибн Муҳаммад ал-Биртий, Аҳмад ибн Маниъ, Аҳмад ибн Зиёд Сабалон, Иброҳим ибн Саъид ал-Жавҳарий, Иброҳим ибн Абдуллоҳ ал-Ҳаравий, Иброҳим ибн Муҳаммад ибн Аръара, Иброҳим ибн Аврама — у Ибн Абуд-Дунёдан кичикроқ, Исҳоқ ибн Абу Исроил, Исмоил ибн Иброҳим ат-Таржумоний, Исмоил ал-Қозий — у Ибн Абуд-Дунёдан кейин қолган, Исмоил ибн Абдуллоҳ ибн Зуроро ар-Раққий кабилар бор. (Китобдаги таржима шу ерда узилган; унда вафот йили ва асарларининг номлари зикр қилинмаган.)
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 17, b. 397Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 17, б. 397