Ibrohim ibn al-Mahdiy
Muarrixlar va adib
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Katta amir, Abu Ishoq, «al-Muborak» laqabini olgan Ibrohim ibn amirul-muʼminin Muhammad (al-Mahdiy) ibn Abu Jaʼfar al-Hoshimiy al-Abbosiy al-Asvad. Rangi va jussasi sababli «at-Tinnin» deb ham tanilardi. U fasih, balogʻatli, olim, adib, shoir va musiqa fanida peshvo edi. Onasi Shakla nomi bilan «Ibn Shakla» deb ham aytilardi. U Muborak ibn Fazola va Hammod al-Abahdan hadis rivoyat qilgan; undan oʻgʻli Hibatulloh, Humayd ibn Farva, Ahmad ibn al-Haysam va boshqalar rivoyat qilishgan. Ibn Mokulo uning 162-yilda tugʻilganini aytadi; Zahabiy shunga koʻra: «Unda u Muborak ibn Fazolaga yetishmagan», deb izohlaydi. Ali ibn al-Mugʻira al-Asram naqliga koʻra, Ibrohimning oʻzi Dimashq amirligini bir necha yil boshqarganini va bu yillarda hech kimning yoʻli toʻsilmaganini aytgan. U yoʻlkesarlik ofati Diʼoma, an-Nuʼmon va yahudiy Yahyo ibn Urmiyo al-Balqoviydan ekanini eshitib, ularga maktub yozgan: Diʼoma tavba qilgan, an-Nuʼmon qasam ichgan, Ibn Urmiyo esa munozara uchun omonlik soʻrab kelgan. Suhbatda Ibrohim uni islomga va itoatga chaqirgan; u itoatga rozi boʻlib, islomdan bosh tortgan va jizyani ham qabul qilmay ketgan, soʻng dunyoni yomonlikka toʻldirgan. Oxiri an-Nuʼmon bilan yakkama-yakka olishuvda halok boʻlgan va boshi Ibrohimga yuborilgan; shundan keyin yurt tinchigan. Xatib aytadi: «Ibrohimga al-Maʼmun zamonida xalifalik bayʼati berildi; u al-Hasan ibn Sahl bilan urushib, uni yengdi; soʻng Humayd at-Tusiy kelib, Ibrohimning jamoasini tor-mor qildi. Ibrohim bir muddat yashirindi, nihoyat al-Maʼmun uni topib, afv etdi». Xattobiy: «Unga Bagʻdodda bayʼat qilindi va ikki yuz ikkinchi yil boshida “al-Muborak” — baʼzilar “al-Marziy” deydi — deb laqablandi; u Kufa, Bagʻdod va Savodga hukmron boʻldi; al-Maʼmun Iroqqa yaqinlashgach, Ibrohim zaiflashdi», deydi. Ibrohim al-Harbiy: «Ikki yuz sakkizinchi yilda amirul-muʼminin oʻz amakisi Ibrohimni afv etgani jar solindi», deydi va uni koʻrkam yuzli, koʻrkam ovozli, majlisi koʻrkam kishi sifatida eslaydi. Sammoma ibn Ashras hikoya qiladi: al-Maʼmun uni kishanlangan holda keltirtirdi va: «Neʼmatga kufr qilib menga qarshi chiqdingmi?» dedi. Ibrohim: «Ey amirul-muʼminin, qudrat kekni ketkazadi... Alloh seni har bir gunohdan yuqori qildi; jazolasang — haqqing, afv etsang — fazling», dedi. al-Maʼmun oʻgʻli al-Abbos va al-Muʼtasim uni oʻldirishga ishora qilayotganini aytganida, Ibrohim: «Ular senga sening kabi kishiga men kabi kishi haqida ishora qilinadigan narsani aytishdi; mulk beshafqatdir. Lekin sen Alloh oʻrgatgan joydan nusrat izlashdan boshqasiga koʻnmaysan; men esa amakingman, amaki otaning egizagidir», deb yigʻladi. al-Maʼmunning koʻzlari yoshlanib: «Amakimni boʻshatinglar», dedi va soʻng uni nadim qilib oldi. Vazir Ahmad ibn Xoliddan: «Ey amirul-muʼminin, oʻldirsang — tenging bor, afv etsang — tenging yoʻq», degani ham naql qilinadi. Mansur ibn al-Mahdiy: «Akam Ibrohim tomoq qirsa, eshitgan kishi zavqlanardi; kuylaganda vahshiy hayvonlar quloq solib, boshini uning tizzasiga qoʻyardi», degan. Ibn al-Fazl ibn ar-Rabiʼ: «Ibrohim ibn al-Mahdiy va singlisi Ulayyadan koʻra chiroyliroq kuylaydigan aka-singil topilmagan», degan. Ibrohim ikki yuz yigirma toʻrtinchi yilning ramazon oyida vafot etdi.Катта амир, Абу Исҳоқ, «ал-Муборак» лақабини олган Иброҳим ибн амирул-муъминин Муҳаммад (ал-Маҳдий) ибн Абу Жаъфар ал-Ҳошимий ал-Аббосий ал-Асвад. Ранги ва жуссаси сабабли «ат-Тиннин» деб ҳам таниларди. У фасиҳ, балоғатли, олим, адиб, шоир ва мусиқа фанида пешво эди. Онаси Шакла номи билан «Ибн Шакла» деб ҳам айтиларди. У Муборак ибн Фазола ва Ҳаммод ал-Абаҳдан ҳадис ривоят қилган; ундан ўғли Ҳибатуллоҳ, Ҳумайд ибн Фарва, Аҳмад ибн ал-Ҳайсам ва бошқалар ривоят қилишган. Ибн Мокуло унинг 162-йилда туғилганини айтади; Заҳабий шунга кўра: «Унда у Муборак ибн Фазолага етишмаган», деб изоҳлайди. Али ибн ал-Муғира ал-Асрам нақлига кўра, Иброҳимнинг ўзи Димашқ амирлигини бир неча йил бошқарганини ва бу йилларда ҳеч кимнинг йўли тўсилмаганини айтган. У йўлкесарлик офати Диъома, ан-Нуъмон ва яҳудий Яҳё ибн Урмиё ал-Балқовийдан эканини эшитиб, уларга мактуб ёзган: Диъома тавба қилган, ан-Нуъмон қасам ичган, Ибн Урмиё эса мунозара учун омонлик сўраб келган. Суҳбатда Иброҳим уни исломга ва итоатга чақирган; у итоатга рози бўлиб, исломдан бош тортган ва жизяни ҳам қабул қилмай кетган, сўнг дунёни ёмонликка тўлдирган. Охири ан-Нуъмон билан яккама-якка олишувда ҳалок бўлган ва боши Иброҳимга юборилган; шундан кейин юрт тинчиган. Хатиб айтади: «Иброҳимга ал-Маъмун замонида халифалик байъати берилди; у ал-Ҳасан ибн Саҳл билан урушиб, уни енгди; сўнг Ҳумайд ат-Тусий келиб, Иброҳимнинг жамоасини тор-мор қилди. Иброҳим бир муддат яширинди, ниҳоят ал-Маъмун уни топиб, афв этди». Хаттобий: «Унга Бағдодда байъат қилинди ва икки юз иккинчи йил бошида “ал-Муборак” — баъзилар “ал-Марзий” дейди — деб лақабланди; у Куфа, Бағдод ва Саводга ҳукмрон бўлди; ал-Маъмун Ироққа яқинлашгач, Иброҳим заифлашди», дейди. Иброҳим ал-Ҳарбий: «Икки юз саккизинчи йилда амирул-муъминин ўз амакиси Иброҳимни афв этгани жар солинди», дейди ва уни кўркам юзли, кўркам овозли, мажлиси кўркам киши сифатида эслайди. Саммома ибн Ашрас ҳикоя қилади: ал-Маъмун уни кишанланган ҳолда келтиртирди ва: «Неъматга куфр қилиб менга қарши чиқдингми?» деди. Иброҳим: «Эй амирул-муъминин, қудрат кекни кетказади... Аллоҳ сени ҳар бир гуноҳдан юқори қилди; жазоласанг — ҳаққинг, афв эцанг — фазлинг», деди. ал-Маъмун ўғли ал-Аббос ва ал-Муътасим уни ўлдиришга ишора қилаётганини айтганида, Иброҳим: «Улар сенга сенинг каби кишига мен каби киши ҳақида ишора қилинадиган нарсани айтишди; мулк бешафқатдир. Лекин сен Аллоҳ ўргатган жойдан нусрат излашдан бошқасига кўнмайсан; мен эса амакингман, амаки отанинг эгизагидир», деб йиғлади. ал-Маъмуннинг кўзлари ёшланиб: «Амакимни бўшатинглар», деди ва сўнг уни надим қилиб олди. Вазир Аҳмад ибн Холиддан: «Эй амирул-муъминин, ўлдирсанг — тенгинг бор, афв эцанг — тенгинг йўқ», дегани ҳам нақл қилинади. Мансур ибн ал-Маҳдий: «Акам Иброҳим томоқ қирса, эшитган киши завқланарди; куйлаганда ваҳший ҳайвонлар қулоқ солиб, бошини унинг тиззасига қўярди», деган. Ибн ал-Фазл ибн ар-Рабиъ: «Иброҳим ибн ал-Маҳдий ва синглиси Улайядан кўра чиройлироқ куйлайдиган ака-сингил топилмаган», деган. Иброҳим икки юз йигирма тўртинчи йилнинг рамазон ойида вафот этди.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 14, b. 557Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 14, б. 557
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Yilning birinchi kuni Bagʻdodda unga xalifalikka bayʼat qilinib, Maʼmun xalʼ etildi; muharramning beshinchisi — juma kuni minbarga chiqdi, odamlar bayʼat berdi va «al-Muborak» laqabini oldi. Kufa va Savod yeriga hukmi oʻtdi. Askarlar maoshlarini soʻraganida choʻzdi, soʻng har biriga ikki yuz dirhamdan berib, qolganiga Savod yeridan evaz yozib berdi — ular chiqib, yoʻlda uchragan har narsani talashdi, dehqonning ham, sultonning ham hosilini oldi. Sharqiy tarafga Abbos ibn Muso al-Hodiyni, gʻarbiy tarafga Isʼhoq ibn Muso al-Hodiyni noib qildi. Mahdiy ibn Alvon degan xorijiy chiqqanida, unga qarshi Abu Isʼhoq boshchiligida qoʻshin yubordi.Йилнинг биринчи куни Бағдодда унга халифаликка байъат қилиниб, Маъмун халъ этилди; муҳаррамнинг бешинчиси — жума куни минбарга чиқди, одамлар байъат берди ва «ал-Муборак» лақабини олди. Куфа ва Савод ерига ҳукми ўтди. Аскарлар маошларини сўраганида чўзди, сўнг ҳар бирига икки юз дирҳамдан бериб, қолганига Савод еридан эваз ёзиб берди — улар чиқиб, йўлда учраган ҳар нарсани талашди, деҳқоннинг ҳам, султоннинг ҳам ҳосилини олди. Шарқий тарафга Аббос ибн Мусо ал-Ҳодийни, ғарбий тарафга Исҳоқ ибн Мусо ал-Ҳодийни ноиб қилди. Маҳдий ибн Алвон деган хорижий чиққанида, унга қарши Абу Исҳоқ бошчилигида қўшин юборди.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 5185Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 5185