Imom al-Mahdiy Muhammad ibn Ahmad ibn al-Hasan ibn al-Imom al-Qosim ibn Muhammad

Jumod al-oxiraning yettinchisida tugʻilgan. Otasi vafotidan keyin Yaman diyorlarining katta raislaridan biri edi; imom al-Muayyad billoh Muhammad ibn al-Mutavakkil alalloh Ismoil vafot etgach, qattiq nizo va uzoq urushlardan soʻng xalifalikni oldi. Uning urushi uchun Yaman sodotining barcha kattalari — qarindoshlari va boshqalar — birlashib uni qamal qildi va u bilan birgalarni deyarli oʻrab oldi; u yonidagi oz askar bilan chiqib ularni yengdi, kattalaridan bir jamoani asir oldi, boshqalarini quvdi va Yaman unga boʻysunib vaqt sof boʻldi — unga hech qanday muxolif qolmadi. Keyin bir jamoa nizolashdi, u yengib qamadi — sayyid Yusuf ibn al-Mutavakkil, amakisi sayyid Husayn ibn al-Hasan ibn al-Imom va boshqalar. Xullas, u katta podshohlardan biri edi: raiyatdan hisobsiz mol olar va hisobsiz sarflardi. Turklar Yamandan chiqqanidan to u egallagunicha Yaman jabr, jibovat va shariʼat joiz qilmagan narsani olishdan saqlangan edi; u turgach, molni halolidan ham, harom yoʻlidan ham oldi — davlati ulugʻaydi, hayibasi jalol topdi, sotuvi oʻrnashdi va askarlari koʻpaydi, xalifalardan koʻra podshohlarga oʻxshab qoldi. Shu bilan birga kiyimida zohidlik qilardi — ipak ham, nafis kiyim ham kiymasdi; unga «sajda sohibi» deyilardi, chunki mavkibidan chiqib oldidagi molli askarlarni koʻrsa, otidan tushib Allohga shukr va tavozuʼ uchun sajda qilar, yuzini yerga surtardi. Shu bilan birga quruq gumon va shubha bilan qon toʻkardi — shu sababdan bir olimni oʻldirgan; kechasi unga birov kelib «falonchini oʻldir, falonchining molini talon-taroj qil, falonchiga ber, falonchini man qil» deb aytadi degan gap tillarda yoyilgan edi va kunduzi hammasini bajarardi — ash-Shavkoniy bu unga gapiruvchi jinlarning osiylaridan boʻlsa kerak deydi. Ilm ahliga moyil boʻlib ular bilan oʻtirar, ularga oʻxshamoqchi boʻlar, baʼzan unga oʻqishardi ham; olim emasdi, lekin ilm bilan koʻrinishni yaxshi koʻrardi va huzuridagi olimlar yo ragʻbat, yo qoʻrquv bilan unga yordam berardi. «ash-Shams al-munira» degan latif bir jildlik tasnifi bor — ash-Shavkoniy uni koʻrgan: unda bobosining otasi imom al-Qosim ibn Muhammad asarlaridan masalalar naql qilingan, ammo tartibsiz va bir uslubda emas; koʻrgan kishi kitobning mavzui nima, muallifning maqsadi nima ekanini bilmaydi — sababi muallifi olimlardan emas; shunga qaramay unga katta olimlardan bir jamoa uni oʻqib berardi va tabiatining yengilligi hamda uqubatga shoshishi tufayli ularda nasihat qilib haqiqatni bildirishga imkon yoʻq edi. Himmatining balandligidan: vazirlaridan biriga yoki amirlaridan biriga zarba bermoqchi boʻlsa, askarga uning molini talon-taroj qilishni buyurar va oʻzi undan hech nima olmasdi — mol qanchalik ulugʻ boʻlsa ham. Yamanni egallashi al-Muayyad billoh Muhammad ibn al-Mutavakkil alalloh vafotidan keyin, 1126 yilgacha davom etdi va al-Mutavakkil alalloh al-Qosim ibn al-Husayn unga qarshi chiqib yurtlarni mamlakatidan chiqarishga kirishdi, oxiri 1129 yili oʻzini xalʼ qildi — Yaman diyorlarining hammasiga podshohligi oʻttiz yildan ortiq boʻldi. Kunlaridagi eng ulkan hodisalardan biri sayyid Ibrohim al-Mahturiy ash-Sharafiy voqeasi: u tilsimot va shaʼbada ilmida yetuk, xullas eng katta sehrgarlardan edi; ishi 1111 yili zohir boʻldi, jazbaga tushib Alloh nomini takrorlaydigan tobelari bor edi, qon toʻkdi va mollarni talon-taroj qildi.Жумод ал-охиранинг еттинчисида туғилган. Отаси вафотидан кейин Яман диёрларининг катта раисларидан бири эди; имом ал-Муайяд биллоҳ Муҳаммад ибн ал-Мутаваккил алаллоҳ Исмоил вафот этгач, қаттиқ низо ва узоқ урушлардан сўнг халифаликни олди. Унинг уруши учун Яман содотининг барча катталари — қариндошлари ва бошқалар — бирлашиб уни қамал қилди ва у билан биргаларни деярли ўраб олди; у ёнидаги оз аскар билан чиқиб уларни енгди, катталаридан бир жамоани асир олди, бошқаларини қувди ва Яман унга бўйсуниб вақт соф бўлди — унга ҳеч қандай мухолиф қолмади. Кейин бир жамоа низолашди, у енгиб қамади — саййид Юсуф ибн ал-Мутаваккил, амакиси саййид Ҳусайн ибн ал-Ҳасан ибн ал-Имом ва бошқалар. Хуллас, у катта подшоҳлардан бири эди: раиятдан ҳисобсиз мол олар ва ҳисобсиз сарфларди. Турклар Ямандан чиққанидан то у эгаллагунича Яман жабр, жибоват ва шариъат жоиз қилмаган нарсани олишдан сақланган эди; у тургач, молни ҳалолидан ҳам, ҳаром йўлидан ҳам олди — давлати улуғайди, ҳайибаси жалол топди, сотуви ўрнашди ва аскарлари кўпайди, халифалардан кўра подшоҳларга ўхшаб қолди. Шу билан бирга кийимида зоҳидлик қиларди — ипак ҳам, нафис кийим ҳам киймасди; унга «сажда соҳиби» дейиларди, чунки мавкибидан чиқиб олдидаги молли аскарларни кўрса, отидан тушиб Аллоҳга шукр ва тавозуъ учун сажда қилар, юзини ерга суртарди. Шу билан бирга қуруқ гумон ва шубҳа билан қон тўкарди — шу сабабдан бир олимни ўлдирган; кечаси унга биров келиб «фалончини ўлдир, фалончининг молини талон-тарож қил, фалончига бер, фалончини ман қил» деб айтади деган гап тилларда ёйилган эди ва кундузи ҳаммасини бажарарди — аш-Шавконий бу унга гапирувчи жинларнинг осийларидан бўлса керак дейди. Илм аҳлига мойил бўлиб улар билан ўтирар, уларга ўхшамоқчи бўлар, баъзан унга ўқишарди ҳам; олим эмасди, лекин илм билан кўринишни яхши кўрарди ва ҳузуридаги олимлар ё рағбат, ё қўрқув билан унга ёрдам берарди. «аш-Шамс ал-мунира» деган латиф бир жилдлик таснифи бор — аш-Шавконий уни кўрган: унда бобосининг отаси имом ал-Қосим ибн Муҳаммад асарларидан масалалар нақл қилинган, аммо тартибсиз ва бир услубда эмас; кўрган киши китобнинг мавзуи нима, муаллифнинг мақсади нима эканини билмайди — сабаби муаллифи олимлардан эмас; шунга қарамай унга катта олимлардан бир жамоа уни ўқиб берарди ва табиатининг енгиллиги ҳамда уқубатга шошиши туфайли уларда насиҳат қилиб ҳақиқатни билдиришга имкон йўқ эди. Ҳимматининг баландлигидан: вазирларидан бирига ёки амирларидан бирига зарба бермоқчи бўлса, аскарга унинг молини талон-тарож қилишни буюрар ва ўзи ундан ҳеч нима олмасди — мол қанчалик улуғ бўлса ҳам. Яманни эгаллаши ал-Муайяд биллоҳ Муҳаммад ибн ал-Мутаваккил алаллоҳ вафотидан кейин, 1126 йилгача давом этди ва ал-Мутаваккил алаллоҳ ал-Қосим ибн ал-Ҳусайн унга қарши чиқиб юртларни мамлакатидан чиқаришга киришди, охири 1129 йили ўзини халъ қилди — Яман диёрларининг ҳаммасига подшоҳлиги ўттиз йилдан ортиқ бўлди. Кунларидаги энг улкан ҳодисалардан бири саййид Иброҳим ал-Маҳтурий аш-Шарафий воқеаси: у тилсимот ва шаъбада илмида етук, хуллас энг катта сеҳргарлардан эди; иши 1111 йили зоҳир бўлди, жазбага тушиб Аллоҳ номини такрорлайдиган тобелари бор эди, қон тўкди ва молларни талон-тарож қилди.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 97Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 97