Imom al-Mutavakkil alalloh al-Qosim ibn al-Husayn ibn Ahmad ibn al-Hasan ibn al-Imom al-Qosim ibn Muhammad

Otalari kabi oʻsdi va koʻp janglarni koʻrdi; amakisi imom al-Mahdiy — «al-Mavohib» sohibi — bilan birga eng katta raislardan boʻldi. Amakisi uni muhim ishlarga yuborar, u ularni hal qilib bajarardi; baʼzan esa odamlarning unga moyilligi, himmatining balandligi va xalifalikka nomzod boʻlishini koʻrib uni qamardi. Qamalgan kunlarida al-Mahdiyga faqat u uddalaydigan ulkan bir ish tushdi va uni qamoqdan chiqarib qoʻshin bilan yubordi, soʻng bundan pushaymon boʻlib xato qilganini bilib qaytishga odam yubordi, ammo ulgurmadi va u ishni bajarib keldi. Shundan keyin odamlar unga ragʻbat qilib bayʼat qilmoqchi boʻldi, u esa ilmda ijtihodni toʻla egallamagani va kerakli narsalarni qamrab olmaganini uzr aytib bosh tortdi, aksincha ularga Shahara sohibi, mashhur olimlardan boʻlgan al-Husayn ibn al-Qosim ibn al-Muayyadga bayʼat qilishni buyurdi va oʻzi ham bayʼat qildi — u al-Mansur billoh laqabini oldi, ammo hall va aqd uning qoʻlida boʻlib, al-Husaynga faqat nom qoldi. Soʻng al-Mahdiy bilan olishuvni boshlab, unga qoʻshin tortdi va uni al-Mavohibda qamal qildi — bu 1126 yili boshlandi; qattiq qamal va shiddatli urushlardan keyin al-Mahdiy oʻzini xalʼ qilib al-Husayn ibn al-Qosimga bayʼat qildi. Keyin al-Husayndan izdihom koʻpaygach, uni xalʼ qildi va odamlar unga moyil boʻlib 1128 yili bayʼat qildi; al-Mahdiy «Men oʻzimni faqat xalifa al-Husayn boʻlishi sharti bilan xalʼ qilgandim» deb bosh tortdi va u yana qamal qilib qoʻshin tortdi, u boʻysunib 1129 yili bayʼat qildi. Shundan keyin unga hech kim qarshi chiqmadi, Yaman unga sof boʻldi va qadami mustahkam boʻldi. Koʻp kunlar Sanʼoda turar, baʼzan Haddaga chiqib u yerda qolardi; u yerda katta uy va yonida masjid qurgan — bu satrlar yozilayotganda hammasi vayrona boʻlgan. Shijoati boshqada boʻlmagan darajada edi: undan koʻrsatilgan ishlar yurak quvvati va sabotida inson turining koʻpi yetmaydigan darajada ekanini koʻrsatadi — Hoshid va Bakil raisi, Ibn Hubaysh nomi bilan mashhur kishini oʻz uyida, oʻz qabilasi orasida, yonida Ibn Hubaysh tobelarining bir qismi bilan urushadigan kishi ham boʻlmagan holda oʻldirgani shunga yetadi; ish bitdi va Alloh uni omon saqladi, bu voqea, ayniqsa uning asrida va unga yaqin zamonlarda, maqol boʻlib ketdi. Faqirlarni sevishi, ularga ehson qilishi va ustiga xazinalarni sarflashi vasfga sigʻmaydi; shu bilan birga Imom xonadoniga ulkan yaxshilik va saxovat koʻrsatdi, ular esa buni riʼoya qilmay unga qarshi chiqdi va qibla yurtlariga qochib, katta jamoa boʻlib toʻplandi — aʼyonlaridan alloma sayyid Muhammad ibn Abdulloh ibn al-Husayn ibn al-Imom al-Qosim va sayyid Muhsin ibn al-Muayyad hamda koʻp jamoa. Buning sababi ash-Shajaniy degan kishi uning baʼzi ishlarini yuritib, katta sodotning mollarini boshqa raiyat mollari bilan tenglashtirish kabi ular odatlanmagan ishni qilgani edi; shunga qaramay ular hech narsaga erisha olmadi va xayr topmadi. Xalifalikka nomzod qilib turgan kattalari sayyid Muhammad ibn Abdulloh Hovm degan qishloqda vafot etdi va ular tarqaldi — bularning hammasi 1136 yili boʻldi.Оталари каби ўсди ва кўп жангларни кўрди; амакиси имом ал-Маҳдий — «ал-Мавоҳиб» соҳиби — билан бирга энг катта раислардан бўлди. Амакиси уни муҳим ишларга юборар, у уларни ҳал қилиб бажарарди; баъзан эса одамларнинг унга мойиллиги, ҳимматининг баландлиги ва халифаликка номзод бўлишини кўриб уни қамарди. Қамалган кунларида ал-Маҳдийга фақат у уддалайдиган улкан бир иш тушди ва уни қамоқдан чиқариб қўшин билан юборди, сўнг бундан пушаймон бўлиб хато қилганини билиб қайтишга одам юборди, аммо улгурмади ва у ишни бажариб келди. Шундан кейин одамлар унга рағбат қилиб байъат қилмоқчи бўлди, у эса илмда ижтиҳодни тўла эгалламагани ва керакли нарсаларни қамраб олмаганини узр айтиб бош тортди, аксинча уларга Шаҳара соҳиби, машҳур олимлардан бўлган ал-Ҳусайн ибн ал-Қосим ибн ал-Муайядга байъат қилишни буюрди ва ўзи ҳам байъат қилди — у ал-Мансур биллоҳ лақабини олди, аммо ҳалл ва ақд унинг қўлида бўлиб, ал-Ҳусайнга фақат ном қолди. Сўнг ал-Маҳдий билан олишувни бошлаб, унга қўшин тортди ва уни ал-Мавоҳибда қамал қилди — бу 1126 йили бошланди; қаттиқ қамал ва шиддатли урушлардан кейин ал-Маҳдий ўзини халъ қилиб ал-Ҳусайн ибн ал-Қосимга байъат қилди. Кейин ал-Ҳусайндан издиҳом кўпайгач, уни халъ қилди ва одамлар унга мойил бўлиб 1128 йили байъат қилди; ал-Маҳдий «Мен ўзимни фақат халифа ал-Ҳусайн бўлиши шарти билан халъ қилгандим» деб бош тортди ва у яна қамал қилиб қўшин тортди, у бўйсуниб 1129 йили байъат қилди. Шундан кейин унга ҳеч ким қарши чиқмади, Яман унга соф бўлди ва қадами мустаҳкам бўлди. Кўп кунлар Санъода турар, баъзан Ҳаддага чиқиб у ерда қоларди; у ерда катта уй ва ёнида масжид қурган — бу сатрлар ёзилаётганда ҳаммаси вайрона бўлган. Шижоати бошқада бўлмаган даражада эди: ундан кўрсатилган ишлар юрак қуввати ва саботида инсон турининг кўпи етмайдиган даражада эканини кўрсатади — Ҳошид ва Бакил раиси, Ибн Ҳубайш номи билан машҳур кишини ўз уйида, ўз қабиласи орасида, ёнида Ибн Ҳубайш тобеларининг бир қисми билан урушадиган киши ҳам бўлмаган ҳолда ўлдиргани шунга етади; иш битди ва Аллоҳ уни омон сақлади, бу воқеа, айниқса унинг асрида ва унга яқин замонларда, мақол бўлиб кетди. Фақирларни севиши, уларга эҳсон қилиши ва устига хазиналарни сарфлаши васфга сиғмайди; шу билан бирга Имом хонадонига улкан яхшилик ва саховат кўрсатди, улар эса буни риъоя қилмай унга қарши чиқди ва қибла юртларига қочиб, катта жамоа бўлиб тўпланди — аъёнларидан аллома саййид Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ҳусайн ибн ал-Имом ал-Қосим ва саййид Муҳсин ибн ал-Муайяд ҳамда кўп жамоа. Бунинг сабаби аш-Шажаний деган киши унинг баъзи ишларини юритиб, катта содотнинг молларини бошқа раият моллари билан тенглаштириш каби улар одатланмаган ишни қилгани эди; шунга қарамай улар ҳеч нарсага эриша олмади ва хайр топмади. Халифаликка номзод қилиб турган катталари саййид Муҳаммад ибн Абдуллоҳ Ҳовм деган қишлоқда вафот этди ва улар тарқалди — буларнинг ҳаммаси 1136 йили бўлди.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 42Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 42