Jaqmaq az-Zohir Abu Saʼid al-Jarkasiy

Uni kichikligida tavoshiy Misrga keltirgan, soʻng al-Aloʼ ibn al-Atobak uni sotib olib ozod qilgan; az-Zohir uni oʻziga berishini soʻraganida, u ozod qilganini bildirmay topshirgan va az-Zohir uni ukasi Inolga qoʻshgan. Nosiriy davlatida oʻnlik amir, al-Muʼayyad kunlarida tablaxona amiri, keyin xozindor boʻlgan; al-Muʼayyaddan soʻng muqaddamlardan biriga aylangan, al-Ashraf Barsboy kunlarida ulugʻ hojiblikni egallagan, sakkiz yuz yigirma oltinchi yilda atobeklikka koʻchirilgan va al-Ashraf oʻzidan keyin taxtga oʻtiradigan oʻgʻli al-Azizni unga vasiyat qilib vafot etgunicha shu vazifada qolgan. Shundan keyin saltanat ishlarining hammasi uning qoʻlida boʻlib, al-Aziz faqat suvrat edi; bir necha kundan keyin uni taxtdan tushirib, chorshanba kuni, rabiul-avval oyining oʻn toʻqqizinchisida oʻzi sulton boʻlgan. Adolatli podshoh boʻlgan: namoz, roʻza va ibodati koʻp, munkarot va iflosliklardan pok — bu borada undan bir toyilish ham qayd etilmagan; qanoatli boʻlib, kiyimi, koʻrinishi, oʻtirishi, harakati va ishlarining koʻpida podshohlar yoʻlidan yurmasdi; kamtar edi — faqihlar va solihlar kirganda oʻrnidan turar, ularni yaqin tutar va majlisda ular oldida yuqori chiqmasdi. Ilmdan xabari bor edi, amirligi paytida ulamolarning koʻp qatnashi va ulardan foyda olish istagi tufayli baʼzi masalalarni yodda tutardi. Saxovati shu qadar ortiq ediki, isrofga nisbat beriladi: ilm ahlidan baʼzisiga ming dinor va undan koʻp berardi; munkarotni yoʻqotishga eʼtiborli edi, garchi ular saltanat shioridan boʻlsa ham; yetimlarga koʻp ehson qilar — ularni huzuriga chaqirtirib, boshlarini silab, har biriga bergan; koʻprik, jomeʼ va madrasalar kabi koʻp umumiy manfaatlarni yoʻlga qoʻygan; Haramayn ahliga, ayniqsa ularning kambagʻallariga har yili maosh belgilagan va shu sabab unga koʻp duo qilingan. Atrof podshohlari bilan sulh tutar va ularga elchi yuborardi — ojizlikdan emas: «Podshohlar bilan qilayotgan ishlarimning hammasi, agar ularga yurish qilmoqchi boʻlsam, otlarning taqasiga ham arzimaydi», derdi. Baʼzi holatlarda unga oʻtkirlik, tez urish va haddan ortiq shiddat ham kelardi — kamol yolgʻiz Allohnikidir; umuman olganda, sifatlarining koʻpida podshohlarning yaxshilaridan edi. Ilm ahlini juda ulugʻlar, ularning qadrini bilardi — hofiz Ibn Hajarning yoʻqolganiga achinar va uni «amirul-muʼminin» deb atardi; mamluklarida ham saodati koʻringan, ulardan bir jamoa sulton boʻlgan. Kasal boshlangunicha mulkida turgan, kasalida bardosh koʻrsatib yozishdan toʻxtamagan, oxiri holdan toygach bir oycha toʻshakka mixlanib, sakkiz yuz ellik yettinchi yil safar oyining uchinchi, seshanba kechasi shom bilan xufton orasida vafot etgan va saltanatni oʻgʻli al-Mansurga vasiyat qilgan.Уни кичиклигида тавоший Мисрга келтирган, сўнг ал-Алў ибн ал-Атобак уни сотиб олиб озод қилган; аз-Зоҳир уни ўзига беришини сўраганида, у озод қилганини билдирмай топширган ва аз-Зоҳир уни укаси Инолга қўшган. Носирий давлатида ўнлик амир, ал-Муъайяд кунларида таблахона амири, кейин хозиндор бўлган; ал-Муъайяддан сўнг муқаддамлардан бирига айланган, ал-Ашраф Барсбой кунларида улуғ ҳожибликни эгаллаган, саккиз юз йигирма олтинчи йилда атобекликка кўчирилган ва ал-Ашраф ўзидан кейин тахтга ўтирадиган ўғли ал-Азизни унга васият қилиб вафот этгунича шу вазифада қолган. Шундан кейин салтанат ишларининг ҳаммаси унинг қўлида бўлиб, ал-Азиз фақат суврат эди; бир неча кундан кейин уни тахтдан тушириб, чоршанба куни, рабиул-аввал ойининг ўн тўққизинчисида ўзи султон бўлган. Адолатли подшоҳ бўлган: намоз, рўза ва ибодати кўп, мункарот ва ифлосликлардан пок — бу борада ундан бир тойилиш ҳам қайд этилмаган; қаноатли бўлиб, кийими, кўриниши, ўтириши, ҳаракати ва ишларининг кўпида подшоҳлар йўлидан юрмасди; камтар эди — фақиҳлар ва солиҳлар кирганда ўрнидан турар, уларни яқин тутар ва мажлисда улар олдида юқори чиқмасди. Илмдан хабари бор эди, амирлиги пайтида уламоларнинг кўп қатнаши ва улардан фойда олиш истаги туфайли баъзи масалаларни ёдда тутарди. Саховати шу қадар ортиқ эдики, исрофга нисбат берилади: илм аҳлидан баъзисига минг динор ва ундан кўп берарди; мункаротни йўқотишга эътиборли эди, гарчи улар салтанат шиоридан бўлса ҳам; етимларга кўп эҳсон қилар — уларни ҳузурига чақиртириб, бошларини силаб, ҳар бирига берган; кўприк, жомеъ ва мадрасалар каби кўп умумий манфаатларни йўлга қўйган; Ҳарамайн аҳлига, айниқса уларнинг камбағалларига ҳар йили маош белгилаган ва шу сабаб унга кўп дуо қилинган. Атроф подшоҳлари билан сулҳ тутар ва уларга элчи юборарди — ожизликдан эмас: «Подшоҳлар билан қилаётган ишларимнинг ҳаммаси, агар уларга юриш қилмоқчи бўлсам, отларнинг тақасига ҳам арзимайди», дерди. Баъзи ҳолатларда унга ўткирлик, тез уриш ва ҳаддан ортиқ шиддат ҳам келарди — камол ёлғиз Аллоҳникидир; умуман олганда, сифатларининг кўпида подшоҳларнинг яхшиларидан эди. Илм аҳлини жуда улуғлар, уларнинг қадрини биларди — ҳофиз Ибн Ҳажарнинг йўқолганига ачинар ва уни «амирул-муъминин» деб атарди; мамлукларида ҳам саодати кўринган, улардан бир жамоа султон бўлган. Касал бошлангунича мулкида турган, касалида бардош кўрсатиб ёзишдан тўхтамаган, охири ҳолдан тойгач бир ойча тўшакка михланиб, саккиз юз эллик еттинчи йил сафар ойининг учинчи, сешанба кечаси шом билан хуфтон орасида вафот этган ва салтанатни ўғли ал-Мансурга васият қилган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 184Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 184