Katbugʻo Nuvin, Hulokuning Shom yurtidagi noibi

Shu yili halok boʻldi. Hulokuning bobosi Chingizxonni koʻrgan edi. Musulmonlarga qarshi urushlarida undan avval hech kim qilmagan ishlarni qoʻllardi: bir shaharni fath qilsa, oʻsha shaharning jangchilarini keyingi shaharga haydab olib borar va oʻsha shahar ahlidan ularni oʻz ichiga olishni talab qilardi — qilishsa, taom va ichimlikni ularga toraytirish maqsadiga yetar, oziq kamayib qamal muddati qisqarardi; boshpana berishdan bosh tortishsa, avval fath qilgan shahar jangchilari bilan ularga urush ochardi — fath boʻlsa boʻldi, boʻlmasa, oʻsha jangchilarni tugatib, bularni ham holdan toydirgan boʻlardi; keyin oʻz askari va ashobi bilan urushardi — ashobi dam olgan, shahar ahli esa charchagan va zaiflashgan holda tez fath boʻlardi. Qalʼaga odam yuborib: «Suvingiz kamayibdi, sizlarni qoʻrqitib emas, kuch bilan olib, oxirgi kishingizgacha oʻldirib, xotin-bolalaringizni asir qilishimizdan qoʻrqamiz; suvingiz tugagach nima ham qolardi — kuch bilan olinishimizdan avval sulh bilan oching», derdi; ular: «Suvimiz koʻp, suvga muhtoj emasmiz», deyishsa: «Oʻz odamimni yuborib koʻrsatmagunimcha ishonmayman; koʻp boʻlsa, sizlardan qaytaman», derdi.Шу йили ҳалок бўлди. Ҳулокунинг бобоси Чингизхонни кўрган эди. Мусулмонларга қарши урушларида ундан аввал ҳеч ким қилмаган ишларни қўлларди: бир шаҳарни фатҳ қилса, ўша шаҳарнинг жангчиларини кейинги шаҳарга ҳайдаб олиб борар ва ўша шаҳар аҳлидан уларни ўз ичига олишни талаб қиларди — қилишса, таом ва ичимликни уларга торайтириш мақсадига етар, озиқ камайиб қамал муддати қисқарарди; бошпана беришдан бош тортишса, аввал фатҳ қилган шаҳар жангчилари билан уларга уруш очарди — фатҳ бўлса бўлди, бўлмаса, ўша жангчиларни тугатиб, буларни ҳам ҳолдан тойдирган бўларди; кейин ўз аскари ва ашоби билан урушарди — ашоби дам олган, шаҳар аҳли эса чарчаган ва заифлашган ҳолда тез фатҳ бўларди. Қалъага одам юбориб: «Сувингиз камайибди, сизларни қўрқитиб эмас, куч билан олиб, охирги кишингизгача ўлдириб, хотин-болаларингизни асир қилишимиздан қўрқамиз; сувингиз тугагач нима ҳам қоларди — куч билан олинишимиздан аввал сулҳ билан очинг», дерди; улар: «Сувимиз кўп, сувга муҳтож эмасмиз», дейишса: «Ўз одамимни юбориб кўрсатмагунимча ишонмайман; кўп бўлса, сизлардан қайтаман», дерди.

Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 7222Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 7222