Lutfulloh ibn Ahmad ibn Lutfulloh ibn Ahmad ibn Lutfulloh ibn Ahmad Jahhof as-Sanʼoniy
Muhaddis
al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy)ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий)
Tugʻilgan, yashagan va oʻsgan yeri Sanʼo; shaʼbon oʻrtasida tugʻilgan. Asr olimlaridan bir jamoadan — alloma sayyid Aliy ibn Ibrohim ibn Omir, alloma sayyid Aliy ibn Abdulloh al-Jalol, alloma al-Qosim ibn Yahyo al-Xavloniy, alloma sayyid Ibrohim ibn Abdulqodir va boshqa aʼyonlardan — ilm oldi; ash-Shavkoniyga uzoq zamon mulozim boʻlib undan nahv, sarf, mantiq, maoniy, bayon, usul va hadis oʻqidi va bu maʼrifatlarning hammasida yetuk boʻlib, yosh boʻlishiga qaramay asr olimlarining aʼyonlaridan boʻldi. Bir necha fanda dars berdi, masalalarni ajratib risolalar yozdi va goʻzal sheʼr aytdi — koʻpi balogʻatning eng yuqori tabaqalarida. Asr olimlarining koʻpi bilan foydali bahslar qildi: unga koʻringanini yozar, soʻng shayxlariga yoki baʼzisiga koʻrsatar va javoblardan eʼtirozga loyigʻiga eʼtiroz bildirardi; ash-Shavkoniyga shundan koʻp yozgan — u bilan javoblarni jamlansa bir jild boʻlardi. Idroki kuchli, fahmi yaxshi, hifzi goʻzal, iborasi shirin, lafzi fasih, nazmi va nasri balogʻatli; uzun qasidani eng qisqa vaqtda charchamay yozar, goʻzal nasr va aʼlo sajʼni oʻylab oʻtirmay bitardi. Nafasi uzun, gapi maroqli, adabiy yodlaganlari koʻp — goʻzal qissalarni aytganda tutilmas, ikkilanmas, soʻzi uzilmas, bir narsadan unga oʻxshashiga oʻtib, majlis qanchalik uzasa ham shunday davom etardi. Nozik bahslarda malakasi bilan birga koʻksi keng: bahsdoshi uni bir bahsda toʻxtatmoqchi boʻlsa toʻxtamas, fandan fanga oʻtardi; toʻgʻrisi koʻringanda esa unga boʻysunardi. Koʻksining salomatligi ortiq — gʻazablantirgan kishiga kek saqlamas va boshqa taʼsirlanadigan narsadan taʼsirlanmasdi. Toatga va Qurʼonni yoqimli ovozi bilan tilovat qilishga yuzlangan; haqni sevib, dalili zaif boʻlsa, kim aytgan boʻlmasin, unga parvo qilmas, sahih dalilga yopishar va kim xilof qilsa ham qaramasdi. Hozir ash-Shavkoniyga «Sahih al-Buxoriy» va uning «al-Muntaqo» sharhini oʻqiyapti, boshqa asarlaridan ham eshitgan. Alloma vazir al-Hasan ibn Aliy Hanashga xoslanib, uning nazdida oʻgʻlidek boʻldi va koʻp vaqt undan ajralmaydi; ikkovi orasida bir necha fanda muzokara davom etadi va ixtilof uzaysa, ash-Shavkoniyni bahsga sherik qilib, hosilini unga yuborishadi, u yozib qaytaradi. Ash-Shavkoniy: «Hozirgi ilm talabalari orasida muzokaraga davomli ragʻbatda unga tenglashadigani yoʻq». Unga saylanma qasidalar bilan mushoira qilgan.Туғилган, яшаган ва ўсган ери Санъо; шаъбон ўртасида туғилган. Аср олимларидан бир жамоадан — аллома саййид Алий ибн Иброҳим ибн Омир, аллома саййид Алий ибн Абдуллоҳ ал-Жалол, аллома ал-Қосим ибн Яҳё ал-Хавлоний, аллома саййид Иброҳим ибн Абдулқодир ва бошқа аъёнлардан — илм олди; аш-Шавконийга узоқ замон мулозим бўлиб ундан наҳв, сарф, мантиқ, маоний, баён, усул ва ҳадис ўқиди ва бу маърифатларнинг ҳаммасида етук бўлиб, ёш бўлишига қарамай аср олимларининг аъёнларидан бўлди. Бир неча фанда дарс берди, масалаларни ажратиб рисолалар ёзди ва гўзал шеър айтди — кўпи балоғатнинг энг юқори табақаларида. Аср олимларининг кўпи билан фойдали баҳслар қилди: унга кўринганини ёзар, сўнг шайхларига ёки баъзисига кўрсатар ва жавоблардан эътирозга лойиғига эътироз билдирарди; аш-Шавконийга шундан кўп ёзган — у билан жавобларни жамланса бир жилд бўларди. Идроки кучли, фаҳми яхши, ҳифзи гўзал, ибораси ширин, лафзи фасиҳ, назми ва насри балоғатли; узун қасидани энг қисқа вақтда чарчамай ёзар, гўзал наср ва аъло сажъни ўйлаб ўтирмай битарди. Нафаси узун, гапи мароқли, адабий ёдлаганлари кўп — гўзал қиссаларни айтганда тутилмас, иккиланмас, сўзи узилмас, бир нарсадан унга ўхшашига ўтиб, мажлис қанчалик узаса ҳам шундай давом этарди. Нозик баҳсларда малакаси билан бирга кўкси кенг: баҳсдоши уни бир баҳсда тўхтатмоқчи бўлса тўхтамас, фандан фанга ўтарди; тўғриси кўринганда эса унга бўйсунарди. Кўксининг саломатлиги ортиқ — ғазаблантирган кишига кек сақламас ва бошқа таъсирланадиган нарсадан таъсирланмасди. Тоатга ва Қуръонни ёқимли овози билан тиловат қилишга юзланган; ҳақни севиб, далили заиф бўлса, ким айтган бўлмасин, унга парво қилмас, саҳиҳ далилга ёпишар ва ким хилоф қилса ҳам қарамасди. Ҳозир аш-Шавконийга «Саҳиҳ ал-Бухорий» ва унинг «ал-Мунтақо» шарҳини ўқияпти, бошқа асарларидан ҳам эшитган. Аллома вазир ал-Ҳасан ибн Алий Ҳанашга хосланиб, унинг наздида ўғлидек бўлди ва кўп вақт ундан ажралмайди; иккови орасида бир неча фанда музокара давом этади ва ихтилоф узайса, аш-Шавконийни баҳсга шерик қилиб, ҳосилини унга юборишади, у ёзиб қайтаради. Аш-Шавконий: «Ҳозирги илм талабалари орасида музокарага давомли рағбатда унга тенглашадигани йўқ». Унга сайланма қасидалар билан мушоира қилган.
Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 60Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 60
al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy)ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий)
Sanʼoda tugʻilib, oʻsha yerda yashagan va voyaga yetgan; bir ming bir yuz sakson toʻqqizinchi yil shaʼbon oyining oʻrtasida tugʻilgan. Ilmni zamonasining ulamosidan — shayximiz Sayyid Aliy ibn Ibrohim ibn Omir, Sayyid Aliy ibn Abdulloh al-Jalol, shayximiz al-Qosim ibn Yahyo al-Xavloniy, Sayyid Ibrohim ibn Abdulqodir va boshqa aʼyon olimlardan olgan; ash-Shavkoniyga uzoq zamon muloziim boʻlib, undan nahv, sarf, mantiq, maoniy, bayon, usul va hadis oʻqigan va bu maʼrifatlarning barchasida yetuklikka erishib, hali yosh boʻla turib zamona ulamolarining aʼyonlaridan biri boʻlgan. Bir necha fandan dars bergan, ayrim masalalarga bagʻishlangan risolalar yozgan, chiroyli sheʼr aytgan — koʻpi balogʻatning eng yuqori tabaqalarida; zamona ulamolarining koʻpi bilan foydali bahslar qilib, oʻziga ayon boʻlgan narsani yozar, soʻng shayxlariga yoki ularning baʼzisiga koʻrsatar va javoblardagi eʼtiroz oʻrinlariga eʼtiroz bildirar edi; ash-Shavkoniyga bundan shu qadar koʻp yozganki, javoblari bilan birga toʻplansa bir jild boʻlardi. Idroki kuchli, fahmi yaxshi, yodi mustahkam, iborasi latif, lafzi fasih, nazm va nasrda balogʻatli edi: uzun qasidani hech charchamay eng tez fursatda toʻqir, oʻylab oʻtirmay chiroyli nasr va aʼlo sajʼ yozardi. Nafasi uzun, suhbati zavqli, adabiy yodlagani koʻp; gapi uzilmas, bir narsadan unga oʻxshashiga oʻtib, majlis qanchalik choʻzilsa ham davom etardi. Nozik bahslarda malakasi bor, koʻksi keng edi: bahslashuvchi uni bir bahsda toʻxtatmoqchi boʻlsa toʻxtamas, bir fandan boshqasiga oʻtar, toʻgʻrisi ayon boʻlsa esa unga boʻysunar edi; koʻngli shu qadar sofki, gʻazablantirgan kishiga qariyb kek saqlamas edi. Toatga yuzlangan, Qurʼonni yoqimli ovozi bilan tilovat qiladigan; haqni sevib, dalili zaif narsani, uni kim aytgan boʻlsa ham, mensimaydigan va sahih dalilga, kim xilof qilsa ham, yopishadigan kishi. Hozir ash-Shavkoniydan «Sahih al-Buxoriy»ni va uning «Muntaqo» sharhini oʻqiyapti, undan boshqa asarlarini ham eshitgan. Vazir alloma al-Hasan ibn Aliy Hanashga xos boʻlib, uning huzurida oʻz oʻgʻlidek maqomga chiqqan va koʻp vaqt undan ayrilmaydi; ular orasida bir necha fanda muttasil bahs boʻlib turadi va ixtilof choʻzilsa, ash-Shavkoniyni bahsga sherik qilib, natijani unga yuboradilar. Ash-Shavkoniy: hozir ilm talabalari ichida muzokaraga bunday doimiy ragʻbati bor kishi yoʻq, deydi; u ash-Shavkoniyga nodir qasidalar ham yoʻllagan.Санъода туғилиб, ўша ерда яшаган ва вояга етган; бир минг бир юз саксон тўққизинчи йил шаъбон ойининг ўртасида туғилган. Илмни замонасининг уламосидан — шайхимиз Саййид Алий ибн Иброҳим ибн Омир, Саййид Алий ибн Абдуллоҳ ал-Жалол, шайхимиз ал-Қосим ибн Яҳё ал-Хавлоний, Саййид Иброҳим ибн Абдулқодир ва бошқа аъён олимлардан олган; аш-Шавконийга узоқ замон мулозиим бўлиб, ундан наҳв, сарф, мантиқ, маоний, баён, усул ва ҳадис ўқиган ва бу маърифатларнинг барчасида етукликка эришиб, ҳали ёш бўла туриб замона уламоларининг аъёнларидан бири бўлган. Бир неча фандан дарс берган, айрим масалаларга бағишланган рисолалар ёзган, чиройли шеър айтган — кўпи балоғатнинг энг юқори табақаларида; замона уламоларининг кўпи билан фойдали баҳслар қилиб, ўзига аён бўлган нарсани ёзар, сўнг шайхларига ёки уларнинг баъзисига кўрсатар ва жавоблардаги эътироз ўринларига эътироз билдирар эди; аш-Шавконийга бундан шу қадар кўп ёзганки, жавоблари билан бирга тўпланса бир жилд бўларди. Идроки кучли, фаҳми яхши, ёди мустаҳкам, ибораси латиф, лафзи фасиҳ, назм ва насрда балоғатли эди: узун қасидани ҳеч чарчамай энг тез фурсатда тўқир, ўйлаб ўтирмай чиройли наср ва аъло сажъ ёзарди. Нафаси узун, суҳбати завқли, адабий ёдлагани кўп; гапи узилмас, бир нарсадан унга ўхшашига ўтиб, мажлис қанчалик чўзилса ҳам давом этарди. Нозик баҳсларда малакаси бор, кўкси кенг эди: баҳслашувчи уни бир баҳсда тўхтатмоқчи бўлса тўхтамас, бир фандан бошқасига ўтар, тўғриси аён бўлса эса унга бўйсунар эди; кўнгли шу қадар софки, ғазаблантирган кишига қарийб кек сақламас эди. Тоатга юзланган, Қуръонни ёқимли овози билан тиловат қиладиган; ҳақни севиб, далили заиф нарсани, уни ким айтган бўлса ҳам, менсимайдиган ва саҳиҳ далилга, ким хилоф қилса ҳам, ёпишадиган киши. Ҳозир аш-Шавконийдан «Саҳиҳ ал-Бухорий»ни ва унинг «Мунтақо» шарҳини ўқияпти, ундан бошқа асарларини ҳам эшитган. Вазир аллома ал-Ҳасан ибн Алий Ҳанашга хос бўлиб, унинг ҳузурида ўз ўғлидек мақомга чиққан ва кўп вақт ундан айрилмайди; улар орасида бир неча фанда муттасил баҳс бўлиб туради ва ихтилоф чўзилса, аш-Шавконийни баҳсга шерик қилиб, натижани унга юборадилар. Аш-Шавконий: ҳозир илм талабалари ичида музокарага бундай доимий рағбати бор киши йўқ, дейди; у аш-Шавконийга нодир қасидалар ҳам йўллаган.
Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 598Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 598