Lutfulloh ibn Muhammad al-Gʻiyas ibn ash-Shujoʼ ibn al-Kamol ibn Dovud az-Zafiriy al-Yamaniy

Mashhur alloma, katta muhaqqiq. «Matlaʼ al-budur» sohibi unga tarjima yozgan, ammo na shayxlarini, na tugʻilgan yilini zikr qilgan; ash-Shavkoniy ham buni topmagan va oʻsha tahqiqli maʼrifatlarni Makkaga rihlati va u yerda qolishida hosil qilgan boʻlsa kerak deydi, chunki oʻsha vaqtda Yamanda maoniy, bayon, usul, nahv va sarfni tahqiq qilishda uning darajasiga yetadigan, unga shayx boʻlish u yoqda tursin, kishi yoʻq edi. Barcha ilmiy maʼrifatlarga chuqur kirdi va maqbul tasniflar yozdi: sarfda Ibn al-Hojibning «ash-Shofiya»siga nafis muxtasar sharh — talabalar oʻsha asrdan hozirgacha unga mashgʻul, unda ar-Raziyning «Shofiya» sharhini xulosa qilgan va al-Jorbardiy sharhiga koʻp suyangan; as-Saʼdning «Muxtasar Talxis» sharhiga foydali hoshiya — uni al-Xatoiy, as-Samarqandiy hoshiyalari hamda ash-Sharif, ash-Shalabiy va as-Samarqandiyning «Mutavval» hoshiyalaridan xulosa qilgan: ular ikki sharh lafzlariga bildirgan eʼtirozlarni tahrir qilib, ularning javobi bilan javob berar, qisqartirishga qattiq intilar va oʻzidan soʻz juda kam holatda keltirardi. Yana maoniy va bayonda «al-Iyjoz» — al-Qazviniyning «at-Talxis»idan xulosa qilib, sharhlovchilari va hoshiya ahli eʼtiroz bildirgan joylarni olib tashlab, ular keltirgan eʼtiroz tushmaydigan ibora bilan almashtirgan va aslda ehtiyoj boʻlgan narsani tashlamay qisqartirgan; uni oʻzi ham sharhlagan — ash-Shavkoniy keyin bu qisqa, foydali sharhni koʻrgan, soʻng alloma sayyid Zayd ibn Muhammad ibn al-Hasan ibn al-Qosim uni juda nafis sharhlab, unda uning hoshiyasiga suyangan. Ibn al-Vazirning «al-Fusul al-luʼluʼiya»siga tugallanmagan sharhi va fiqhda imom al-Mahdiyning «al-Azhor»idagini xulosa qilib, bir qismini olib tashlab, foydali qaydlar qoʻshgan muxtasari bor. Tibda qoʻli kuchli, jafr ilmi va zijlarda ham shunday. Rivoyat qilinishicha, makkaliklar ishlatadigan lahvni koʻp inkor qilardi; unga sakta turidagi kasal tegib, sezgilarida oʻzgarish yuz berdi va baʼzi tabiblar «samoʼ uning dorilaridan» dedi, «u buni yomon koʻradi va inkor qiladi» deyilganda «bundan iloj yoʻq» dedilar — shunday qildilar, u harakatlanib kasalidan sogʻaydi va sezgilari qaytdi, keyin oldida samoʼ qilayotganni jim boʻlishga buyurdi. Nabil shogirdlari bor, ular orasida katta muhaqqiq al-Husayn ibn al-Imom al-Qosim. Vatani Zafir Hajjada, rajab oyida vafot etdi. Makka sohibi sharif Jaʼfar undan fiqh va faroizda kitob yozishni soʻrab nazm bilan yozgan, u faroizda urjuza tuzib, ibodatlarga xos fiqh muxtasarini jamlab bergan va nazmga nazm bilan javob qaytargan.Машҳур аллома, катта муҳаққиқ. «Матлаъ ал-будур» соҳиби унга таржима ёзган, аммо на шайхларини, на туғилган йилини зикр қилган; аш-Шавконий ҳам буни топмаган ва ўша таҳқиқли маърифатларни Маккага риҳлати ва у ерда қолишида ҳосил қилган бўлса керак дейди, чунки ўша вақтда Яманда маоний, баён, усул, наҳв ва сарфни таҳқиқ қилишда унинг даражасига етадиган, унга шайх бўлиш у ёқда турсин, киши йўқ эди. Барча илмий маърифатларга чуқур кирди ва мақбул таснифлар ёзди: сарфда Ибн ал-Ҳожибнинг «аш-Шофия»сига нафис мухтасар шарҳ — талабалар ўша асрдан ҳозиргача унга машғул, унда ар-Разийнинг «Шофия» шарҳини хулоса қилган ва ал-Жорбардий шарҳига кўп суянган; ас-Саъднинг «Мухтасар Талхис» шарҳига фойдали ҳошия — уни ал-Хатоий, ас-Самарқандий ҳошиялари ҳамда аш-Шариф, аш-Шалабий ва ас-Самарқандийнинг «Мутаввал» ҳошияларидан хулоса қилган: улар икки шарҳ лафзларига билдирган эътирозларни таҳрир қилиб, уларнинг жавоби билан жавоб берар, қисқартиришга қаттиқ интилар ва ўзидан сўз жуда кам ҳолатда келтирарди. Яна маоний ва баёнда «ал-Ийжоз» — ал-Қазвинийнинг «ат-Талхис»идан хулоса қилиб, шарҳловчилари ва ҳошия аҳли эътироз билдирган жойларни олиб ташлаб, улар келтирган эътироз тушмайдиган ибора билан алмаштирган ва аслда эҳтиёж бўлган нарсани ташламай қисқартирган; уни ўзи ҳам шарҳлаган — аш-Шавконий кейин бу қисқа, фойдали шарҳни кўрган, сўнг аллома саййид Зайд ибн Муҳаммад ибн ал-Ҳасан ибн ал-Қосим уни жуда нафис шарҳлаб, унда унинг ҳошиясига суянган. Ибн ал-Вазирнинг «ал-Фусул ал-луълуъия»сига тугалланмаган шарҳи ва фиқҳда имом ал-Маҳдийнинг «ал-Азҳор»идагини хулоса қилиб, бир қисмини олиб ташлаб, фойдали қайдлар қўшган мухтасари бор. Тибда қўли кучли, жафр илми ва зижларда ҳам шундай. Ривоят қилинишича, маккаликлар ишлатадиган лаҳвни кўп инкор қиларди; унга сакта туридаги касал тегиб, сезгиларида ўзгариш юз берди ва баъзи табиблар «самў унинг дориларидан» деди, «у буни ёмон кўради ва инкор қилади» дейилганда «бундан илож йўқ» дедилар — шундай қилдилар, у ҳаракатланиб касалидан соғайди ва сезгилари қайтди, кейин олдида самў қилаётганни жим бўлишга буюрди. Набил шогирдлари бор, улар орасида катта муҳаққиқ ал-Ҳусайн ибн ал-Имом ал-Қосим. Ватани Зафир Ҳажжада, ражаб ойида вафот этди. Макка соҳиби шариф Жаъфар ундан фиқҳ ва фароизда китоб ёзишни сўраб назм билан ёзган, у фароизда уржуза тузиб, ибодатларга хос фиқҳ мухтасарини жамлаб берган ва назмга назм билан жавоб қайтарган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 71Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 71