Lutfulloh ibn Muhammad al-Gʻiyos ibn ash-Shujoʼ ibn al-Kamol ibn Dovud az-Zafiriy al-Yamaniy

Mashhur alloma, katta muhaqqiq. «Matlaʼ al-budur» sohibi unga tarjima yozgan, lekin shayxlarini ham, tugʻilgan yilini ham zikr qilmagan; ash-Shavkoniy ham buni topa olmagan va uning bu tekshirilgan maʼrifatlarni Makkaga qilgan safarida va u yerda turganida olgan boʻlishi mumkinligini aytadi, chunki oʻsha vaqtda Yamanda maoniy, bayon, usul, nahv va sarfni tekshirishda uning darajasiga yetadigan kishi — shayxi boʻlish tugul — yoʻq edi. Barcha ilmiy maʼrifatlarda chuqurlashib, qabul qilingan asarlar yozgan: Ibn al-Hojibning sarfdagi «Shofiya»siga muxtasar va nafis sharh — talabalar oʻsha davrdan bugungacha shu bilan mashgʻul; unda ar-Raziyning «Shofiya» sharhini xulosalab, al-Jorabudiy sharhiga koʻp suyangan. Yana as-Saʼdning «Talxis»ga yozgan «Muxtasar» sharhiga foydali hoshiyasi bor: uni «Muxtasar» hoshiyalaridan — al-Xatoiy va as-Samarqandiy hoshiyalaridan, «Mutavval» hoshiyalaridan — ash-Sharif, ash-Shalliy va yana as-Samarqandiy hoshiyalaridan saralab olgan; ular ikki sharhning lafzlariga bildirgan eʼtirozlarni keltirib, ular javob berganidek javob berar, gʻoyat qisqartirar va oʻz soʻzini juda kam holatlardagina keltirar edi. Al-Qazviniyning «Talxis»idan xulosa qilgan, maoniy va bayondagi «al-Iyjoz» kitobi bor — unda sharhlovchilar va hoshiyachilar eʼtiroz qilgan joylarni olib tashlab, ularning eʼtirozi tushmaydigan ibora bilan almashtirgan va zarur narsani tashlab qoʻymay qisqartirgan; unga sharh ham yozgan, keyinroq ash-Shavkoniy uni koʻrib, muxtasar va foydali sharh ekanini aytgan; keyin Sayyid alloma Zayd ibn Muhammad ibn al-Hasan ibn al-Qosim unga tarjima sohibining oʻsha hoshiyasiga suyanib juda nafis sharh yozgan. Yana Ibn al-Vazirning «al-Fusul al-luʼluʼiya»siga tugallanmagan sharhi; Imom al-Mahdiyning «al-Azhor»idagini xulosalab, baʼzisini olib tashlab, foydali qaydlar qoʻshgan fiqhiy muxtasari bor; tabobatda ham, jafr va zij kabi ilmlarda ham qoʻli kuchli edi. Rivoyat qilinishicha, Makka ahlining maishatlariga koʻp inkor qilar edi; keyin unga sakta turidagi kasal kelib, sezgilarini oʻzgartirib qoʻygan, tabiblardan baʼzisi samoʼ uning davolaridan biri deganda, unga tarjima sohibi buni yoqtirmasligini va inkor qilishini aytishgan, u esa: «Baribir shu qilinsin», degan; qilishganda u harakatga kelib, kasalidan sogʻaygan va sezgilari qaytgan, shundan keyin oldida samoʼ qilayotgan kishiga jim boʻlishni buyurgan. Nabil shogirdlari bor, ular orasida katta muhaqqiq al-Husayn ibn al-Imom al-Qosim ham bor. Oʻz vatani Zafir Hajjada, rajab oyida vafot etgan; Makka sohibi Sharif Jaʼfar undan fiqh va faroizda bir kitob yozishni iltimos qilgan edi.Машҳур аллома, катта муҳаққиқ. «Матлаъ ал-будур» соҳиби унга таржима ёзган, лекин шайхларини ҳам, туғилган йилини ҳам зикр қилмаган; аш-Шавконий ҳам буни топа олмаган ва унинг бу текширилган маърифатларни Маккага қилган сафарида ва у ерда турганида олган бўлиши мумкинлигини айтади, чунки ўша вақтда Яманда маоний, баён, усул, наҳв ва сарфни текширишда унинг даражасига етадиган киши — шайхи бўлиш тугул — йўқ эди. Барча илмий маърифатларда чуқурлашиб, қабул қилинган асарлар ёзган: Ибн ал-Ҳожибнинг сарфдаги «Шофия»сига мухтасар ва нафис шарҳ — талабалар ўша даврдан бугунгача шу билан машғул; унда ар-Разийнинг «Шофия» шарҳини хулосалаб, ал-Жорабудий шарҳига кўп суянган. Яна ас-Саъднинг «Талхис»га ёзган «Мухтасар» шарҳига фойдали ҳошияси бор: уни «Мухтасар» ҳошияларидан — ал-Хатоий ва ас-Самарқандий ҳошияларидан, «Мутаввал» ҳошияларидан — аш-Шариф, аш-Шаллий ва яна ас-Самарқандий ҳошияларидан саралаб олган; улар икки шарҳнинг лафзларига билдирган эътирозларни келтириб, улар жавоб берганидек жавоб берар, ғоят қисқартирар ва ўз сўзини жуда кам ҳолатлардагина келтирар эди. Ал-Қазвинийнинг «Талхис»идан хулоса қилган, маоний ва баёндаги «ал-Ийжоз» китоби бор — унда шарҳловчилар ва ҳошиячилар эътироз қилган жойларни олиб ташлаб, уларнинг эътирози тушмайдиган ибора билан алмаштирган ва зарур нарсани ташлаб қўймай қисқартирган; унга шарҳ ҳам ёзган, кейинроқ аш-Шавконий уни кўриб, мухтасар ва фойдали шарҳ эканини айтган; кейин Саййид аллома Зайд ибн Муҳаммад ибн ал-Ҳасан ибн ал-Қосим унга таржима соҳибининг ўша ҳошиясига суяниб жуда нафис шарҳ ёзган. Яна Ибн ал-Вазирнинг «ал-Фусул ал-луълуъия»сига тугалланмаган шарҳи; Имом ал-Маҳдийнинг «ал-Азҳор»идагини хулосалаб, баъзисини олиб ташлаб, фойдали қайдлар қўшган фиқҳий мухтасари бор; табобатда ҳам, жафр ва зиж каби илмларда ҳам қўли кучли эди. Ривоят қилинишича, Макка аҳлининг маишатларига кўп инкор қилар эди; кейин унга сакта туридаги касал келиб, сезгиларини ўзгартириб қўйган, табиблардан баъзиси самў унинг даволаридан бири деганда, унга таржима соҳиби буни ёқтирмаслигини ва инкор қилишини айтишган, у эса: «Барибир шу қилинсин», деган; қилишганда у ҳаракатга келиб, касалидан соғайган ва сезгилари қайтган, шундан кейин олдида самў қилаётган кишига жим бўлишни буюрган. Набил шогирдлари бор, улар орасида катта муҳаққиқ ал-Ҳусайн ибн ал-Имом ал-Қосим ҳам бор. Ўз ватани Зафир Ҳажжада, ражаб ойида вафот этган; Макка соҳиби Шариф Жаъфар ундан фиқҳ ва фароизда бир китоб ёзишни илтимос қилган эди.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 609Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 609