Maʼbad al-Juhaniy

Maʼbad ibn Uvaymir — bir qavlda Maʼbad ibn Abdulloh — ibn Ukaym al-Juhaniy, Basrada yashagan; sahobalar zamonida qadar haqida birinchi boʻlib soʻzlagan kishi. U Imron ibn Husayn, Muoviya, Ibn Abbos, Ibn Umar, Humron ibn Abon va bir toifadan hadis rivoyat qilgan. Bidʼatiga qaramay, u oʻz vaqtining olimlaridan edi. Undan Muoviya ibn Qurra, Zayd ibn Rufayʼ, Qatoda, Molik ibn Dinor, Avf al-Aʼrobiy, Saʼd ibn Ibrohim va boshqalar rivoyat qilganlar. Yahyo ibn Maʼin uni siqa degan; Abu Hotim: «Hadisda sadduq», deydi. Aytilishicha, u «Oʻlaksadan teri bilan ham, payi bilan ham foydalanmanglar» hadisi sohibining oʻgʻli; yana aytilishicha, u Maʼbad ibn Xoliddir. Abdulmalik ibn Umayrdan rivoyat qilinadi: qorilar Maʼbad al-Juhaniy huzuriga yigʻilib — u ikki hakam voqeasida hozir boʻlganlardan edi — unga: «Mana bu ikkovining — Ali bilan Muoviyaning ishi choʻzilib ketdi; ular bilan gaplashsang boʻlmaydimi?» dedilar. U: «Meni oʻzim yoqtirmagan ishga solmanglar. Vallohi, men Quraysh kabisini koʻrmadim — goʻyo qalblari temir qulflar bilan qulflangan; shunday boʻlsa-da, soʻraganingizni qilaman», dedi. Maʼbad aytadi: «Abu Musoni uchratib: “Nima qilayotganingga qara”, dedim. U: “Ey Maʼbad, ertaga odamlarni ikki kishi ixtilof qilmaydigan bir kishiga chaqiramiz”, dedi. Ichimda: “Bu oʻz sherigini azl qilibdi”, dedim. Soʻng Amrni uchratib: “Ummatning ishi qoʻlingga topshirildi, nima qilayotganingga qara”, dedim. U jilovini qoʻlimdan tortib olib: “Boʻldi qil, ey Juhayna takasi! Sening bunga nima aloqang bor? Sen na sir ahlisan, na oshkora ish ahli; vallohi, senga haq foyda bermaydi, botil zarar ham qilmaydi”, dedi». Javzajoniy aytadi: «Bir qavm qadar haqida soʻzlar edi; odamlar ularning dindagi ijtihodi, sidqi va omonatini bilganlari uchun hadislarini qabul qildilar va ularga yolgʻon tuhmat qilinmadi — garchi ular yomon raʼy bilan sinovga uchragan boʻlsalar-da. Maʼbad al-Juhaniy va Qatoda shulardan; Maʼbad esa ularning boshligʻi edi». Muhammad ibn Shuayb Avzoiydan: «Qadar haqida birinchi boʻlib Iroqda Savsan soʻzlagan — u nasroniy boʻlib, islomga kirgan, keyin yana nasroniy boʻlgan edi; Maʼbad undan oldi, Gʻaylon qadariy esa Maʼbaddan oldi», deganini keltiradi. Muhammad ibn Ziyod al-Alhoniy aytadi: masjidda edik, Maʼbad al-Juhaniy Abdulmalikning oldiga olib oʻtildi; odamlar: «Mana bu — balo», dedilar. Xolid ibn Maʼdon: «Balo — butun balo — imomlarning oʻzi ulardan boʻlgan chogʻdadir», dedi. Hasan al-Basriy: «Maʼbad al-Juhaniydan ehtiyot boʻlinglar, u adashgan va adashtiruvchidir», der edi. Yunus aytadi: «Hasanni Maʼbadning soʻzini ayblab turgan holida koʻrdim, soʻng Maʼbad unga muloyimlik qilib, koʻngliga solganini soldi». Tovus: «Maʼbadning soʻzidan hazir boʻlinglar, u qadariy edi», degan. Molik ibn Dinor: «Maʼbadni Ibn al-Ashʼas fitnasidan keyin Makkada yarador holda uchratdim — u barcha joylarda Hajjojga qarshi jang qilgan edi», deydi. Zamra Sadaqa ibn Yaziddan rivoyat qiladi: «Hajjoj Maʼbadni turli azoblar bilan qiynardi, u esa jazavaga tushmasdi; oxiri uni oʻldirdi». Xalifa: «U toʻqsoninchi yildan oldin vafot etgan», deydi; Said ibn Ufayr esa: «Sakkizinchi yili (80 h.) Abdulmalik Maʼbad al-Juhaniyni Damashqda osdi», deydi. Zahabiy bunga: «Demak, uni osgan, soʻng qoʻyib yuborgan boʻladi», deb izohlaydi.Маъбад ибн Уваймир — бир қавлда Маъбад ибн Абдуллоҳ — ибн Укайм ал-Жуҳаний, Басрада яшаган; саҳобалар замонида қадар ҳақида биринчи бўлиб сўзлаган киши. У Имрон ибн Ҳусайн, Муовия, Ибн Аббос, Ибн Умар, Ҳумрон ибн Абон ва бир тоифадан ҳадис ривоят қилган. Бидъатига қарамай, у ўз вақтининг олимларидан эди. Ундан Муовия ибн Қурра, Зайд ибн Руфайъ, Қатода, Молик ибн Динор, Авф ал-Аъробий, Саъд ибн Иброҳим ва бошқалар ривоят қилганлар. Яҳё ибн Маъин уни сиқа деган; Абу Ҳотим: «Ҳадисда саддуқ», дейди. Айтилишича, у «Ўлаксадан тери билан ҳам, пайи билан ҳам фойдаланманглар» ҳадиси соҳибининг ўғли; яна айтилишича, у Маъбад ибн Холиддир. Абдулмалик ибн Умайрдан ривоят қилинади: қорилар Маъбад ал-Жуҳаний ҳузурига йиғилиб — у икки ҳакам воқеасида ҳозир бўлганлардан эди — унга: «Мана бу икковининг — Али билан Муовиянинг иши чўзилиб кетди; улар билан гаплашсанг бўлмайдими?» дедилар. У: «Мени ўзим ёқтирмаган ишга солманглар. Валлоҳи, мен Қурайш кабисини кўрмадим — гўё қалблари темир қулфлар билан қулфланган; шундай бўлса-да, сўраганингизни қиламан», деди. Маъбад айтади: «Абу Мусони учратиб: “Нима қилаётганингга қара”, дедим. У: “Эй Маъбад, эртага одамларни икки киши ихтилоф қилмайдиган бир кишига чақирамиз”, деди. Ичимда: “Бу ўз шеригини азл қилибди”, дедим. Сўнг Амрни учратиб: “Умматнинг иши қўлингга топширилди, нима қилаётганингга қара”, дедим. У жиловини қўлимдан тортиб олиб: “Бўлди қил, эй Жуҳайна такаси! Сенинг бунга нима алоқанг бор? Сен на сир аҳлисан, на ошкора иш аҳли; валлоҳи, сенга ҳақ фойда бермайди, ботил зарар ҳам қилмайди”, деди». Жавзажоний айтади: «Бир қавм қадар ҳақида сўзлар эди; одамлар уларнинг диндаги ижтиҳоди, сидқи ва омонатини билганлари учун ҳадисларини қабул қилдилар ва уларга ёлғон туҳмат қилинмади — гарчи улар ёмон раъй билан синовга учраган бўлсалар-да. Маъбад ал-Жуҳаний ва Қатода шулардан; Маъбад эса уларнинг бошлиғи эди». Муҳаммад ибн Шуайб Авзоийдан: «Қадар ҳақида биринчи бўлиб Ироқда Савсан сўзлаган — у насроний бўлиб, исломга кирган, кейин яна насроний бўлган эди; Маъбад ундан олди, Ғайлон қадарий эса Маъбаддан олди», деганини келтиради. Муҳаммад ибн Зиёд ал-Алҳоний айтади: масжидда эдик, Маъбад ал-Жуҳаний Абдулмаликнинг олдига олиб ўтилди; одамлар: «Мана бу — бало», дедилар. Холид ибн Маъдон: «Бало — бутун бало — имомларнинг ўзи улардан бўлган чоғдадир», деди. Ҳасан ал-Басрий: «Маъбад ал-Жуҳанийдан эҳтиёт бўлинглар, у адашган ва адаштирувчидир», дер эди. Юнус айтади: «Ҳасанни Маъбаднинг сўзини айблаб турган ҳолида кўрдим, сўнг Маъбад унга мулойимлик қилиб, кўнглига солганини солди». Товус: «Маъбаднинг сўзидан ҳазир бўлинглар, у қадарий эди», деган. Молик ибн Динор: «Маъбадни Ибн ал-Ашъас фитнасидан кейин Маккада ярадор ҳолда учратдим — у барча жойларда Ҳажжожга қарши жанг қилган эди», дейди. Замра Садақа ибн Язиддан ривоят қилади: «Ҳажжож Маъбадни турли азоблар билан қийнарди, у эса жазавага тушмасди; охири уни ўлдирди». Халифа: «У тўқсонинчи йилдан олдин вафот этган», дейди; Саид ибн Уфайр эса: «Саккизинчи йили (80 ҳ.) Абдулмалик Маъбад ал-Жуҳанийни Дамашқда осди», дейди. Заҳабий бунга: «Демак, уни осган, сўнг қўйиб юборган бўлади», деб изоҳлайди.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 8, b. 185Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 8, б. 185