Mahmud ibn Masʼud ibn Muslih al-Forisiy, Qutbuddin ash-Sheroziy ash-Shofiʼiy

Katta alloma. Olti yuz oʻttiz toʻrtinchi yilda Sherozda tugʻilgan; tabobat ilmini otasidan, amakisidan va boshqalardan olib, yoshligidayoq tabib etib tayinlangan. Soʻng Nasiruddin at-Tusiyning huzuriga safar qilib, undan hayʼat oʻqigan va «al-Ishorot» boʻyicha bahs qilib, yetuklikka erishgan; sulton Abaqo ibn Hulaku unga: «Sen Nasirning eng afzal shogirdisan, u esa qaridi; ilmlaridan hech narsa qoʻlingdan chiqib ketmasligiga urin», deganida, u: «Qildim, endi undan menga hojat qolmadi», degan. Keyin Rumga kirgan va uning sohibi uni ikrom qilgan; Sivos va Malatya qoziligini olgan; Shomga elchi boʻlib kelgan; Tabrizda yashab, u yerda aqliy ilmlardan dars bergan; «Jomeʼ al-usul»ni as-Sadr al-Qunaviydan rivoyat qilgan. Podshohlar bilan koʻp aralashar, ehtiyotkor, zarif, hazilkash, gʻam koʻtarmaydigan kishi edi; shatranjni yaxshi oʻynar va hatto eʼtikof vaqtlarida ham unga berilar edi; daromadi koʻp boʻlib — yiliga oʻttiz ming ekani aytiladi — hech narsa jamgʻarmas, hammasini shogirdlariga sarflar edi. Damashqda «Kashshof», «al-Qonun», «ash-Shifoʼ» va boshqalardan dars bergan; kitob yozsa roʻza tutib, tunni bedor oʻtkazar, qoralamasi oqqa koʻchirilgandek boʻlar edi. Faqirlarga tavozeʼ qilar, jamoat namoziga muloziim boʻlar, podshohlar huzurida koʻp shafoat qilar va ular uni ulugʻlar edi. Asarlaridan Ibn al-Hojib «Muxtasar»iga sharh, as-Sakkokiyning «Miftoh»iga sharh, Ibn Sinoning «Kulliyot»iga sharh, as-Suhravardiyning «al-Asror»iga sharh va hikmatda «Durrat at-toj» nomli kitob bor. Dunyoning zukkolaridan boʻlib, fozillar orasida laqabi «Shorih alloma» edi. Az-Zahabiy: «Aytilishicha, u kampirlar dinida edi; fuqahoga tavozeʼ qilar, Qurʼonni yod olishga vasiyat qilar, maqtalganda xoksor boʻlar va: „Koshki Paygʻambar sollallohu alayhi vasallam zamonida boʻlsam-u, na quloq, na koʻzim boʻlsa — u zot menga bir nazar tashlashini umid qilib“, der edi; muruvvatli, axloqi goʻzal edi va shogirdlari uni ulugʻlashda haddan oshardilar», deydi. Ash-Shavkoniy buni tanqid qiladi: keyingilar uni ulugʻlashda davom etib, «alloma» soʻzi mutlaq aytilsa undan boshqasi tushunilmaydigan boʻlib qolgan; hatto nazari faqat uning ilmiga oʻxshash narsalar bilan cheklangan koʻp keyingi musanniflar bu soʻz istilohda faqat unga aytiladi, deyishgan — ularga malomat yoʻq, chunki ular sharʼiy ilmlarni bilmaydilar-ki, ular ahlining qadrini bilsalar; holbuki tarjima sohibining zamondoshlari orasida ilm imomlaridan shundaylari borki, u ularga nisbatan hech narsaga koʻtarilmaydi; undan keyin ham bu kitobda oʻtganidek kattalar kelgan va ularning koʻpi «alloma» deb vasflanishga haqliroq, ayniqsa maʼqul va manqul ilmlarni jamlab, fahm va aqllarni hayratga solganlari. Ramazon oyida vafot etgan.Катта аллома. Олти юз ўттиз тўртинчи йилда Шерозда туғилган; табобат илмини отасидан, амакисидан ва бошқалардан олиб, ёшлигидаёқ табиб этиб тайинланган. Сўнг Насируддин ат-Тусийнинг ҳузурига сафар қилиб, ундан ҳайъат ўқиган ва «ал-Ишорот» бўйича баҳс қилиб, етукликка эришган; султон Абақо ибн Ҳулаку унга: «Сен Насирнинг энг афзал шогирдисан, у эса қариди; илмларидан ҳеч нарса қўлингдан чиқиб кетмаслигига урин», деганида, у: «Қилдим, энди ундан менга ҳожат қолмади», деган. Кейин Румга кирган ва унинг соҳиби уни икром қилган; Сивос ва Малатя қозилигини олган; Шомга элчи бўлиб келган; Табризда яшаб, у ерда ақлий илмлардан дарс берган; «Жомеъ ал-усул»ни ас-Садр ал-Қунавийдан ривоят қилган. Подшоҳлар билан кўп аралашар, эҳтиёткор, зариф, ҳазилкаш, ғам кўтармайдиган киши эди; шатранжни яхши ўйнар ва ҳатто эътикоф вақтларида ҳам унга берилар эди; даромади кўп бўлиб — йилига ўттиз минг экани айтилади — ҳеч нарса жамғармас, ҳаммасини шогирдларига сарфлар эди. Дамашқда «Кашшоф», «ал-Қонун», «аш-Шифў» ва бошқалардан дарс берган; китоб ёзса рўза тутиб, тунни бедор ўтказар, қораламаси оққа кўчирилгандек бўлар эди. Фақирларга тавозеъ қилар, жамоат намозига мулозиим бўлар, подшоҳлар ҳузурида кўп шафоат қилар ва улар уни улуғлар эди. Асарларидан Ибн ал-Ҳожиб «Мухтасар»ига шарҳ, ас-Саккокийнинг «Мифтоҳ»ига шарҳ, Ибн Синонинг «Куллиёт»ига шарҳ, ас-Суҳравардийнинг «ал-Асрор»ига шарҳ ва ҳикматда «Дуррат ат-тож» номли китоб бор. Дунёнинг зукколаридан бўлиб, фозиллар орасида лақаби «Шориҳ аллома» эди. Аз-Заҳабий: «Айтилишича, у кампирлар динида эди; фуқаҳога тавозеъ қилар, Қуръонни ёд олишга васият қилар, мақталганда хоксор бўлар ва: „Кошки Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васаллам замонида бўлсам-у, на қулоқ, на кўзим бўлса — у зот менга бир назар ташлашини умид қилиб“, дер эди; мурувватли, ахлоқи гўзал эди ва шогирдлари уни улуғлашда ҳаддан ошардилар», дейди. Аш-Шавконий буни танқид қилади: кейингилар уни улуғлашда давом этиб, «аллома» сўзи мутлақ айтилса ундан бошқаси тушунилмайдиган бўлиб қолган; ҳатто назари фақат унинг илмига ўхшаш нарсалар билан чекланган кўп кейинги мусаннифлар бу сўз истилоҳда фақат унга айтилади, дейишган — уларга маломат йўқ, чунки улар шаръий илмларни билмайдилар-ки, улар аҳлининг қадрини билсалар; ҳолбуки таржима соҳибининг замондошлари орасида илм имомларидан шундайлари борки, у уларга нисбатан ҳеч нарсага кўтарилмайди; ундан кейин ҳам бу китобда ўтганидек катталар келган ва уларнинг кўпи «аллома» деб васфланишга ҳақлироқ, айниқса маъқул ва манқул илмларни жамлаб, фаҳм ва ақлларни ҳайратга солганлари. Рамазон ойида вафот этган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 837Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 837