Mahmud ibn Masʼud ibn Muslih al-Forsiy Qutbuddin ash-Sheroziy ash-Shofeiy

Katta alloma; 634-yilda Sherozda tugʻilgan; tib ilmida otasidan, amakisidan va boshqalardan olib, yigitligidayoq tabib etib tayinlangan. Soʻng Nasiruddin at-Tusiy huzuriga safar qilib, unga hayʼat oʻqigan va «al-Ishorot»da bahs yuritib yetuk boʻlgan; Sulton Abagʻo ibn Haloku unga: «Sen an-Nasirning eng fozil shogirdisan, u qaridi, ilmlaridan hech narsa qoʻldan ketmasin deb jahd qil» deganda, u: «Qildim, endi unga hojatim qolmadi» degan. Soʻng Rumga kirgan va uning sohibi ikrom qilib, Sivos va Malatya qoziligini bergan; elchi boʻlib Shomga kelgan, Tabrizda yashab u yerda aqliy ilmlarni oʻqitgan; «Jomiʼ al-usul»ni as-Sadr al-Qunaviydan, u Yaʼqub al-Hidoyotdan, u muallifdan rivoyat qilib hadis aytgan. Podshohlar bilan koʻp aralashar, ehtiyotkor, zarif, hazilkash edi, gʻam koʻtarmasdi; shatranj oʻyinini yaxshi oʻynar va hatto eʼtikof vaqtlarida ham unga davom qilardi; daromadi koʻp — aytilishicha, yiliga oʻttiz ming edi va undan hech narsa yigʻmay, shogirdlariga sarflardi. Damashqda «al-Kashshof»ni, «al-Qonun»ni, «ash-Shifo»ni va boshqalarni oʻqitgan. Bir kitob tasnif qilsa, roʻza tutar, uyquni tark etardi va qoralamasi oqqa koʻchirilganday boʻlardi; faqirlarga bosh egar, jamoat namoziga mulozim boʻlar, podshohlar huzurida koʻp shafoat qilar va ular uni ulugʻlashardi. Tasniflaridan: Ibn al-Hojib muxtasarining sharhi, as-Sakkokiyning «al-Miftoh»i sharhi, Ibn Sinoning «al-Kulliyot»i sharhi, as-Suhravardiyning «al-Asror»i sharhi va hikmatda «Gʻurrat at-toj» degan kitob. Olamning zakiylaridan edi va fozillar nazdida laqabi «ash-Shorih al-alloma». az-Zahabiy: «Aytilishicha, u kampirlar dinida edi; faqihlarga bosh egar, Qurʼonni yod olishga vasiyat qilar, maqtalganda xushuʼ qilar va «Nabiy sollallohu alayhi vasallam zamonida boʻlishimni, ammo eshitmasligimni va koʻrmasligimni — u zot menga bir nazar solar degan umidda — orzu qilaman» der edi; muruvvat va goʻzal axloq sohibi edi va shogirdlari uni ulugʻlashda haddan oshardi». ash-Shavkoniy: undan keyingilar ham uni ulugʻlashda davom etib, «al-alloma» mutlaq aytilsa faqat u tushuniladigan boʻldi; keyingi musannaflarning koʻpi bundan ham oʻtib, «istilohda bu faqat unga aytiladi» dedilar — ularga taʼna yoʻq, chunki ular shariy ilmlarni bilmaydilar va ahlining qadrini tanimaydilar; holbuki tarjima sohibi bilan bir zamonda ilm imomlaridan shundaylari boʻlganki, u ularga nisbatan hech narsaga koʻtarilmaydi; uning asridan keyin ham bu kitobda oʻtgan va keladigan kattalar bor va ularning koʻpi bu vasfga haqliroqdir. Ramazon oyida vafot etgan.Катта аллома; 634-йилда Шерозда туғилган; тиб илмида отасидан, амакисидан ва бошқалардан олиб, йигитлигидаёқ табиб этиб тайинланган. Сўнг Насируддин ат-Тусий ҳузурига сафар қилиб, унга ҳайъат ўқиган ва «ал-Ишорот»да баҳс юритиб етук бўлган; Султон Абағо ибн Ҳалоку унга: «Сен ан-Насирнинг энг фозил шогирдисан, у қариди, илмларидан ҳеч нарса қўлдан кетмасин деб жаҳд қил» деганда, у: «Қилдим, энди унга ҳожатим қолмади» деган. Сўнг Румга кирган ва унинг соҳиби икром қилиб, Сивос ва Малатя қозилигини берган; элчи бўлиб Шомга келган, Табризда яшаб у ерда ақлий илмларни ўқитган; «Жомиъ ал-усул»ни ас-Садр ал-Қунавийдан, у Яъқуб ал-Ҳидоётдан, у муаллифдан ривоят қилиб ҳадис айтган. Подшоҳлар билан кўп аралашар, эҳтиёткор, зариф, ҳазилкаш эди, ғам кўтармасди; шатранж ўйинини яхши ўйнар ва ҳатто эътикоф вақтларида ҳам унга давом қиларди; даромади кўп — айтилишича, йилига ўттиз минг эди ва ундан ҳеч нарса йиғмай, шогирдларига сарфларди. Дамашқда «ал-Кашшоф»ни, «ал-Қонун»ни, «аш-Шифо»ни ва бошқаларни ўқитган. Бир китоб тасниф қилса, рўза тутар, уйқуни тарк этарди ва қораламаси оққа кўчирилгандай бўларди; фақирларга бош эгар, жамоат намозига мулозим бўлар, подшоҳлар ҳузурида кўп шафоат қилар ва улар уни улуғлашарди. Таснифларидан: Ибн ал-Ҳожиб мухтасарининг шарҳи, ас-Саккокийнинг «ал-Мифтоҳ»и шарҳи, Ибн Синонинг «ал-Куллиёт»и шарҳи, ас-Суҳравардийнинг «ал-Асрор»и шарҳи ва ҳикматда «Ғуррат ат-тож» деган китоб. Оламнинг закийларидан эди ва фозиллар наздида лақаби «аш-Шориҳ ал-аллома». аз-Заҳабий: «Айтилишича, у кампирлар динида эди; фақиҳларга бош эгар, Қуръонни ёд олишга васият қилар, мақталганда хушуъ қилар ва «Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам замонида бўлишимни, аммо эшитмаслигимни ва кўрмаслигимни — у зот менга бир назар солар деган умидда — орзу қиламан» дер эди; мурувват ва гўзал ахлоқ соҳиби эди ва шогирдлари уни улуғлашда ҳаддан ошарди». аш-Шавконий: ундан кейингилар ҳам уни улуғлашда давом этиб, «ал-аллома» мутлақ айтилса фақат у тушуниладиган бўлди; кейинги мусаннафларнинг кўпи бундан ҳам ўтиб, «истилоҳда бу фақат унга айтилади» дедилар — уларга таъна йўқ, чунки улар шарий илмларни билмайдилар ва аҳлининг қадрини танимайдилар; ҳолбуки таржима соҳиби билан бир замонда илм имомларидан шундайлари бўлганки, у уларга нисбатан ҳеч нарсага кўтарилмайди; унинг асридан кейин ҳам бу китобда ўтган ва келадиган катталар бор ва уларнинг кўпи бу васфга ҳақлироқдир. Рамазон ойида вафот этган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 299Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 299