Majduddin Abu Tohir Muhammad ibn Yaʼqub al-Fayruzobodiy

Majduddin Abu Tohir Muhammad ibn Yaʼqub al-Fayruzobodiy — arab tilining eng mashhur lugʻatlaridan biri «al-Qomus al-muhit»ning muallifi, muhaddis, mufassir va shofiiy faqihi. U 729 h. (1329 m.) yili Fors oʻlkasidagi Koron shahrida, Fayruzobod atrofida tugʻildi. Yetti yoshida Qurʼonni yod oldi va ilk taʼlimni otasidan hamda Sheroz ulamosidan oldi. Uning umri butun bir islom olamini kezish bilan oʻtdi. Sherozdan Vosit va Bagʻdodga bordi, Mustansiriya madrasasida oʻqidi; soʻng Damashq, Quddus, Qohira va Makkada ilm oldi, koʻplab shayxlardan hadis eshitdi va ijozat oldi. Undan keyin sharqqa yuz burib, Anadolu, Hindiston — Dehli va Yaman tomonlarga safar qildi. Har borgan yerida uning tili va xotirasi eʼtibor qozondi; podshohlar va amirlar uni oʻz saroylariga taklif qilar edilar. Yaman sultoni al-Malik al-Ashraf Ismoil uni ayniqsa yaqin oldi, bosh qozi etib tayinladi va qarindoshlik rishtasi bilan bogʻlandi. Umrining soʻnggi yillarini u Yamandagi Zabid shahrida oʻtkazdi va u yerda oʻz madrasasini qurdi. U Damashqda oʻn yilcha turib hadis oldi, Quddus va Qohirada dars berdi; Makkada esa uzoq muddat mujovirlik qildi va u yerda ham talabalar halqasini yigʻdi. «al-Qomus al-muhit» uning nomini abadiy qildi. Bu lugʻat aslida muallifning bir necha oʻnlab jildga moʻljallangan ulkan lugʻat ishidan ixchamlashtirib olingan boʻlib, ikki jildda arab tilining ulkan boyligini jamlagani, soʻzlarni izlash oson boʻlgani va bir necha soʻz bilan aniq maʼno berish uslubi tufayli asrlar davomida madrasalarning asosiy lugʻati boʻlib qoldi. Arab tilida «qomus» soʻzining «lugʻat» maʼnosida ishlatilishi ham aynan shu kitobning shuhratidan kelib chiqqan. Keyinchalik Muhammad Murtazo az-Zabidiy unga «Toj al-arus» nomli oʻn jildlik sharh yozdi. Bulardan tashqari u Qurʼon soʻzlarining nozik maʼnolariga bagʻishlangan «Basoir zavi at-tamyiz fi latoif al-Kitob al-aziz» ni va Rasululloh ﷺ ning duo, zikr hamda kundalik amallarini jamlagan «Safar as-saoda» ni yozdi; Buxoriy sahihiga sharh boshlagani ham zikr qilinadi. Muallifning oʻzi muqaddimada aytishicha, u bu lugʻatni Ibn Sidaning «al-Muhkam»i va as-Sogʻoniyning «al-Ubob»i asosida tuzgan hamda al-Javhariyning «as-Sihoh»idagi kamchiliklarni toʻldirishni maqsad qilgan. Zamondoshlari uning hofizasining kuchi va kitobga boʻlgan mehri haqida hayrat bilan yozganlar; aytishlaricha, u safarda ham kitoblarini oʻzi bilan olib yurar edi. U 817 h. (1415 m.) yili, sakson yoshdan oshgan holda Zabidda vafot etdi va shu yerda dafn qilindi. Uning lugʻati bugungacha arab tilini oʻrganuvchilarning qoʻlidan tushmaydi. Uning nomi bilan atalgan lugʻat asrlar davomida shu qadar keng tarqaldiki, koʻp oʻlkalarda oddiy odam ham uni shunchaki «Qomus» deb atagan va lugʻat degani shu kitob deb bilgan.Маждуддин Абу Тоҳир Муҳаммад ибн Яъқуб ал-Файрузободий — араб тилининг энг машҳур луғатларидан бири «ал-Қомус ал-муҳит»нинг муаллифи, муҳаддис, муфассир ва шофиий фақиҳи. У 729 ҳ. (1329 м.) йили Форс ўлкасидаги Корон шаҳрида, Файрузобод атрофида туғилди. Етти ёшида Қуръонни ёд олди ва илк таълимни отасидан ҳамда Шероз уламосидан олди. Унинг умри бутун бир ислом оламини кезиш билан ўтди. Шероздан Восит ва Бағдодга борди, Мустансирия мадрасасида ўқиди; сўнг Дамашқ, Қуддус, Қоҳира ва Маккада илм олди, кўплаб шайхлардан ҳадис эшитди ва ижозат олди. Ундан кейин шарққа юз буриб, Анадолу, Ҳиндистон — Деҳли ва Яман томонларга сафар қилди. Ҳар борган ерида унинг тили ва хотираси эътибор қозонди; подшоҳлар ва амирлар уни ўз саройларига таклиф қилар эдилар. Яман султони ал-Малик ал-Ашраф Исмоил уни айниқса яқин олди, бош қози этиб тайинлади ва қариндошлик риштаси билан боғланди. Умрининг сўнгги йилларини у Ямандаги Забид шаҳрида ўтказди ва у ерда ўз мадрасасини қурди. У Дамашқда ўн йилча туриб ҳадис олди, Қуддус ва Қоҳирада дарс берди; Маккада эса узоқ муддат мужовирлик қилди ва у ерда ҳам талабалар ҳалқасини йиғди. «ал-Қомус ал-муҳит» унинг номини абадий қилди. Бу луғат аслида муаллифнинг бир неча ўнлаб жилдга мўлжалланган улкан луғат ишидан ихчамлаштириб олинган бўлиб, икки жилдда араб тилининг улкан бойлигини жамлагани, сўзларни излаш осон бўлгани ва бир неча сўз билан аниқ маъно бериш услуби туфайли асрлар давомида мадрасаларнинг асосий луғати бўлиб қолди. Араб тилида «қомус» сўзининг «луғат» маъносида ишлатилиши ҳам айнан шу китобнинг шуҳратидан келиб чиққан. Кейинчалик Муҳаммад Муртазо аз-Забидий унга «Тож ал-арус» номли ўн жилдлик шарҳ ёзди. Булардан ташқари у Қуръон сўзларининг нозик маъноларига бағишланган «Басоир зави ат-тамйиз фи латоиф ал-Китоб ал-азиз» ни ва Расулуллоҳ ﷺ нинг дуо, зикр ҳамда кундалик амалларини жамлаган «Сафар ас-саода» ни ёзди; Бухорий саҳиҳига шарҳ бошлагани ҳам зикр қилинади. Муаллифнинг ўзи муқаддимада айтишича, у бу луғатни Ибн Сиданинг «ал-Муҳкам»и ва ас-Соғонийнинг «ал-Убоб»и асосида тузган ҳамда ал-Жавҳарийнинг «ас-Сиҳоҳ»идаги камчиликларни тўлдиришни мақсад қилган. Замондошлари унинг ҳофизасининг кучи ва китобга бўлган меҳри ҳақида ҳайрат билан ёзганлар; айтишларича, у сафарда ҳам китобларини ўзи билан олиб юрар эди. У 817 ҳ. (1415 м.) йили, саксон ёшдан ошган ҳолда Забидда вафот этди ва шу ерда дафн қилинди. Унинг луғати бугунгача араб тилини ўрганувчиларнинг қўлидан тушмайди. Унинг номи билан аталган луғат асрлар давомида шу қадар кенг тарқалдики, кўп ўлкаларда оддий одам ҳам уни шунчаки «Қомус» деб атаган ва луғат дегани шу китоб деб билган.

Manba koʻrsatilmagan — umumiy maʼlumot asosidaМанба кўрсатилмаган — умумий маълумот асосида