Marvon ibn al-Hakam

Marvon ibn al-Hakam ibn Abul-Os ibn Umayya ibn Abdi Shams ibn Abdi Manof — malik, Abu Abdulmalik al-Qurashiy al-Umaviy. Aytilishicha, kunyasi Abul-Qosim yoki Abul-Hakam ham boʻlgan. Makkada tugʻilgan; Ibn az-Zubayrdan toʻrt oy kichik. Aytilishicha, uning Rasululloh ﷺ ni koʻrgani bor — Zahabiy buni «ehtimoldan xoli emas» deydi. U Umar, Usmon, Ali va Zayddan rivoyat qilgan. Undan Sahl ibn Saʼd — u Marvondan kattaroq edi — Saʼid ibn al-Musayyab, Ali ibn al-Husayn, Urva, Abu Bakr ibn Abdurrahmon, Ubaydulloh ibn Abdulloh, Mujohid ibn Jabr va oʻgʻli Abdulmalik rivoyat qilgan. U amakivachchasi Usmonning kotibi edi va muhr uning qoʻlida edi; unga xiyonat qildi va shu sabab odamlar Usmonning ustiga bostirib kelishdi, keyin oʻzi qutulib qoldi. Soʻng Usmonning qoni talabida Talha va Zubayr bilan birga yoʻlga chiqdi; Jamal kuni Talhani oʻldirdi va yana qutulib qoldi — Zahabiy bu yerda: «qutulmasin edi!» deb izoh qoʻshadi. Keyin Muoviya nomidan Madinaga bir necha bor voliylik qildi. Otasini Nabiy ﷺ Toifga surgun qilgan edilar; Usmon esa amakisi boʻlgani uchun uni Madinaga qaytardi. Yazidning oʻgʻli halok boʻlgach, Marvon oldinga chiqdi, unga banu Umayya va boshqalar qoʻshildi, Zahhok al-Fihriy bilan urushib uni oʻldirdi, Damashqni, soʻng Misrni egalladi va oʻziga xalifalik daʼvatini qildi. U shijoatli, botir, ayni paytda makkor va hiylakor edi; yuzi qizil, boʻyi past, boʻyni kalta va ingichka, boshi va soqoli katta edi; «xayti botil» (behuda ip) laqabi bilan atalardi. Shofeiy aytadi: Jamal kuni magʻlub boʻlishganida Ali Marvonni soʻrab: «Meni unga yaqin qarindoshlik mayl qildiradi, u shu bilan birga Quraysh yoshlarining sayyidlaridandir», degan. Qabisa ibn Jobir Muoviyadan oʻzidan keyin kimni koʻrishini soʻraganda, u bir necha kishini sanab: «Qori, faqih, Allohning hadlarida qattiq turadigani esa Marvondir», degan. Ahmad aytadi: Marvon Umarning qazolarini izlab yurardi. Ibn Avn Umayr ibn Ishoqdan rivoyat qiladiki, Marvon bizga amir boʻlganida har juma bir kishini soʻkardi. Hasan va Husayn uning ortida namoz oʻqirdilar va namozni qaytarmasdilar. Ibn Saʼd aytadi: odamlar Usmondan Marvonni oʻziga yaqin qilgani va uning ish yuritishi uchun norozi edilar; Marvon Harra kuni Musrif ibn Uqba bilan birga boʻlib, uni Madina ahliga qarshi urushga qizdirardi. Oʻzidan keyin ikki oʻgʻli Abdulmalik va Abdulazizga bayʼat oldirdi, Xolid ibn Yazid ibn Muoviyani esa pastga urdi va bir kuni soʻkdi; Xolidning onasi Marvonga turmushga chiqqan edi, u yomonlikni ichiga yigʻib, Marvon uxlaganida joriyalari bilan birga yostiq bosib boʻgʻib oʻldirdi — Marvon Shom va Misrga toʻqqiz oy hukmronlik qilib, oltmish beshinchi yil ramazonining boshida boʻgʻilib oʻldi. Bir qavlda esa toʻlaki (vabo) dan vafot etgan deyiladi. Molik aytadi: Marvon oʻyga tolib: «Qirq yildan beri Allohning kitobini oʻqirdim, endi qon toʻkish va shu ishda ertaladim!» degan.Марвон ибн ал-Ҳакам ибн Абул-Ос ибн Умайя ибн Абди Шамс ибн Абди Маноф — малик, Абу Абдулмалик ал-Қураший ал-Умавий. Айтилишича, куняси Абул-Қосим ёки Абул-Ҳакам ҳам бўлган. Маккада туғилган; Ибн аз-Зубайрдан тўрт ой кичик. Айтилишича, унинг Расулуллоҳ ﷺ ни кўргани бор — Заҳабий буни «эҳтимолдан холи эмас» дейди. У Умар, Усмон, Али ва Зайддан ривоят қилган. Ундан Саҳл ибн Саъд — у Марвондан каттароқ эди — Саъид ибн ал-Мусайяб, Али ибн ал-Ҳусайн, Урва, Абу Бакр ибн Абдурраҳмон, Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ, Мужоҳид ибн Жабр ва ўғли Абдулмалик ривоят қилган. У амакиваччаси Усмоннинг котиби эди ва муҳр унинг қўлида эди; унга хиёнат қилди ва шу сабаб одамлар Усмоннинг устига бостириб келишди, кейин ўзи қутулиб қолди. Сўнг Усмоннинг қони талабида Талҳа ва Зубайр билан бирга йўлга чиқди; Жамал куни Талҳани ўлдирди ва яна қутулиб қолди — Заҳабий бу ерда: «қутулмасин эди!» деб изоҳ қўшади. Кейин Муовия номидан Мадинага бир неча бор волийлик қилди. Отасини Набий ﷺ Тоифга сургун қилган эдилар; Усмон эса амакиси бўлгани учун уни Мадинага қайтарди. Язиднинг ўғли ҳалок бўлгач, Марвон олдинга чиқди, унга бану Умайя ва бошқалар қўшилди, Заҳҳок ал-Фиҳрий билан урушиб уни ўлдирди, Дамашқни, сўнг Мисрни эгаллади ва ўзига халифалик даъватини қилди. У шижоатли, ботир, айни пайтда маккор ва ҳийлакор эди; юзи қизил, бўйи паст, бўйни калта ва ингичка, боши ва соқоли катта эди; «хайти ботил» (беҳуда ип) лақаби билан аталарди. Шофеий айтади: Жамал куни мағлуб бўлишганида Али Марвонни сўраб: «Мени унга яқин қариндошлик майл қилдиради, у шу билан бирга Қурайш ёшларининг саййидларидандир», деган. Қабиса ибн Жобир Муовиядан ўзидан кейин кимни кўришини сўраганда, у бир неча кишини санаб: «Қори, фақиҳ, Аллоҳнинг ҳадларида қаттиқ турадигани эса Марвондир», деган. Аҳмад айтади: Марвон Умарнинг қазоларини излаб юрарди. Ибн Авн Умайр ибн Ишоқдан ривоят қиладики, Марвон бизга амир бўлганида ҳар жума бир кишини сўкарди. Ҳасан ва Ҳусайн унинг ортида намоз ўқирдилар ва намозни қайтармасдилар. Ибн Саъд айтади: одамлар Усмондан Марвонни ўзига яқин қилгани ва унинг иш юритиши учун норози эдилар; Марвон Ҳарра куни Мусриф ибн Уқба билан бирга бўлиб, уни Мадина аҳлига қарши урушга қиздирарди. Ўзидан кейин икки ўғли Абдулмалик ва Абдулазизга байъат олдирди, Холид ибн Язид ибн Муовияни эса пастга урди ва бир куни сўкди; Холиднинг онаси Марвонга турмушга чиққан эди, у ёмонликни ичига йиғиб, Марвон ухлаганида жориялари билан бирга ёстиқ босиб бўғиб ўлдирди — Марвон Шом ва Мисрга тўққиз ой ҳукмронлик қилиб, олтмиш бешинчи йил рамазонининг бошида бўғилиб ўлди. Бир қавлда эса тўлаки (вабо) дан вафот этган дейилади. Молик айтади: Марвон ўйга толиб: «Қирқ йилдан бери Аллоҳнинг китобини ўқирдим, энди қон тўкиш ва шу ишда эрталадим!» деган.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 7, b. 476Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 7, б. 476