Masʼud ibn Umar at-Taftazoniy, mashhur tasniflar sohibi katta imom, Saʼduddin nomi bilan mashhur

722-yil safarida Taftazonda tugʻilgan; oʻz asrida ilm ahlining kattalaridan — al-Azud va uning tabaqasidan olgan. Nahv, sarf, mantiq, maoniy, bayon, usul, tafsir, kalom va koʻp ilmlarda ustun chiqib, ovozasi uchdi va talabalar unga safar qildi. Oʻn olti yoshida tasnifga kirishib «az-Zanjoniya»ni yozgan va uni 738-yil shaʼbonida tugatgan; «Sharh at-Talxis al-kabir»ni 748-yil safarida Hirotda, muxtasarini 756-yilda, «Sharh at-Tavzih»ni 758-yil zulqaʼdasida Kulshanda, «Sharh al-Aqoid»ni 768-yil shaʼbonida, «Hoshiyat al-Azud»ni 770-yil zulhijjasida, «Risolat al-irshod»ni 774-yilda — bularning hammasini Xorazmda; «al-Maqosid»ni va uning sharhini 784-yil zulqaʼdasida Samarqandda, «Tahzib al-kalom»ni oʻsha yilning rajabida, «Sharh al-Miftoh»ni 789-yil shavvolida yana Samarqandda tugatgan; hanafiy fatvolariga 769-yil zulqaʼdasining toʻqqizinchisi, yakshanba kuni Hirotda, «Miftoh al-fiqh» taʼlifiga 772-yilda va «Sharh Talxis al-miftoh»ga 786-yilda — ikkovi Saraxsda — kirishgan; «Hoshiyat al-Kashshof»ni 789-yil rabiʼul-oxirining sakkizinchisida Samarqand tashqarisida tugatgan. Shularni Mullozoda uning tugatgani va kirishib tugatmaganining tarixi sifatida zikr qilgan va tarjima boshida uni «keyingi ulamolarning ustozi, oldingi fozillarning sayyidi, mavlono Saʼdul-milla vad-din» deb atagan. Vafoti 792-yil muharramining yigirma ikkinchisi, dushanba kuni Samarqandda boʻlgan, keyin Saraxsga koʻchirilib, jumodul-avvalning toʻqqizinchisi, chorshanba kuni oʻsha yerda dafn qilingan. Bu tarjimani jamlagan Mullozoda — ismi Muso ibn Muhammad ibn Mahmud — Abdulkarim ibn Abdulgʻaniydan, u Mavlo Sinondan, u Mavlo Haydardan, u esa Mavlo Saʼdul-milladan — yaʼni tarjima sohibidan olganini aytadi; unga «Farriq firaqa-d-darsi va hassil molan…» va «Tavaytu bi-ihrozi-l-ulumi va nayliho…» baytlarini keltirgan. ash-Shavkoniy: bu tarjimada uning barcha asarlari zikr qilinmagan — eng qadrlilaridan «at-Talvih» va «Sharh ar-Risola ash-Shamsiya» tashlab ketilgan. Xullas, tarjima sohibi sakkizinchi asrda oʻz ilmlari bilan yakkalangan va ahli ichida unga bunda tengi yoʻq edi; oʻz asri ahli va ulardan keyingilar orasida shunday ulush, shuhrat va ovozaga ega ediki, unga boshqa hech kim yetmaydi; tasniflari hayotidayoq barcha shaharlarga uchib, odamlar ularni qoʻlga kiritishda talashardi. Shunga qaramay Ibn Hajar «ad-Durar al-komina»da uni zikr qilmagan — holbuki shayxlari yoki shogirdlarining baʼzi tarjimalarida unga tegib oʻtadi va baʼzan asarlaridan birini oʻqigan yoxud talab qilgan kishining tarjimasida zikr qiladi; uning tarjimasini tashlab ketishi bashar nuqsonini oshkor qiladigan ajoyibotlardan. Tarjima sohibi katta sulton, mashhur zolim Temurlangga bogʻlangan edi va sulton majlisida u bilan as-Sayyid ash-Sharif al-Jurjoniy orasida munozara boʻlgan.722-йил сафарида Тафтазонда туғилган; ўз асрида илм аҳлининг катталаридан — ал-Азуд ва унинг табақасидан олган. Наҳв, сарф, мантиқ, маоний, баён, усул, тафсир, калом ва кўп илмларда устун чиқиб, овозаси учди ва талабалар унга сафар қилди. Ўн олти ёшида таснифга киришиб «аз-Занжония»ни ёзган ва уни 738-йил шаъбонида тугатган; «Шарҳ ат-Талхис ал-кабир»ни 748-йил сафарида Ҳиротда, мухтасарини 756-йилда, «Шарҳ ат-Тавзиҳ»ни 758-йил зулқаъдасида Кулшанда, «Шарҳ ал-Ақоид»ни 768-йил шаъбонида, «Ҳошият ал-Азуд»ни 770-йил зулҳижжасида, «Рисолат ал-иршод»ни 774-йилда — буларнинг ҳаммасини Хоразмда; «ал-Мақосид»ни ва унинг шарҳини 784-йил зулқаъдасида Самарқандда, «Таҳзиб ал-калом»ни ўша йилнинг ражабида, «Шарҳ ал-Мифтоҳ»ни 789-йил шавволида яна Самарқандда тугатган; ҳанафий фатволарига 769-йил зулқаъдасининг тўққизинчиси, якшанба куни Ҳиротда, «Мифтоҳ ал-фиқҳ» таълифига 772-йилда ва «Шарҳ Талхис ал-мифтоҳ»га 786-йилда — иккови Сарахсда — киришган; «Ҳошият ал-Кашшоф»ни 789-йил рабиъул-охирининг саккизинчисида Самарқанд ташқарисида тугатган. Шуларни Муллозода унинг тугатгани ва киришиб тугатмаганининг тарихи сифатида зикр қилган ва таржима бошида уни «кейинги уламоларнинг устози, олдинги фозилларнинг саййиди, мавлоно Саъдул-милла вад-дин» деб атаган. Вафоти 792-йил муҳаррамининг йигирма иккинчиси, душанба куни Самарқандда бўлган, кейин Сарахсга кўчирилиб, жумодул-аввалнинг тўққизинчиси, чоршанба куни ўша ерда дафн қилинган. Бу таржимани жамлаган Муллозода — исми Мусо ибн Муҳаммад ибн Маҳмуд — Абдулкарим ибн Абдулғанийдан, у Мавло Синондан, у Мавло Ҳайдардан, у эса Мавло Саъдул-милладан — яъни таржима соҳибидан олганини айтади; унга «Фарриқ фирақа-д-дарси ва ҳассил молан…» ва «Тавайту би-иҳрози-л-улуми ва найлиҳо…» байтларини келтирган. аш-Шавконий: бу таржимада унинг барча асарлари зикр қилинмаган — энг қадрлиларидан «ат-Талвиҳ» ва «Шарҳ ар-Рисола аш-Шамсия» ташлаб кетилган. Хуллас, таржима соҳиби саккизинчи асрда ўз илмлари билан яккаланган ва аҳли ичида унга бунда тенги йўқ эди; ўз асри аҳли ва улардан кейингилар орасида шундай улуш, шуҳрат ва овозага эга эдики, унга бошқа ҳеч ким етмайди; таснифлари ҳаётидаёқ барча шаҳарларга учиб, одамлар уларни қўлга киритишда талашарди. Шунга қарамай Ибн Ҳажар «ад-Дурар ал-комина»да уни зикр қилмаган — ҳолбуки шайхлари ёки шогирдларининг баъзи таржималарида унга тегиб ўтади ва баъзан асарларидан бирини ўқиган ёхуд талаб қилган кишининг таржимасида зикр қилади; унинг таржимасини ташлаб кетиши башар нуқсонини ошкор қиладиган ажойиботлардан. Таржима соҳиби катта султон, машҳур золим Темурлангга боғланган эди ва султон мажлисида у билан ас-Саййид аш-Шариф ал-Журжоний орасида мунозара бўлган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 303Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 303