Masʼud ibn Umar at-Taftazoniy, Saʼduddin nomi bilan mashhur

Katta imom, mashhur asarlar sohibi. Yetti yuz yigirma ikkinchi yil safar oyida Taftazonda tugʻilgan; oʻz oʻlkasidagi katta ilm ahlidan — al-Azud va uning tabaqasidan ilm olib, nahv, sarf, mantiq, maoniy, bayon, usul, tafsir, kalom va koʻp ilmlarda oʻzib ketgan; ovozasi uchib, nomi mashhur boʻlgan va talabalar unga rihla qilgan. Oʻn olti yoshida tasnifga kirishib, «az-Zanjoniya»ni yozgan va uni yetti yuz oʻttiz sakkizinchi yil shaʼbonida tugatgan; katta «Sharh at-Talxis»ni yetti yuz qirq sakkizinchi yil safarida Hirotda, «Sharh at-Tavzih»ni yetti yuz ellik sakkizinchi yil zul-qaʼdasida Gulshanda, «Sharh al-aqoid»ni yetti yuz oltmish sakkizinchi yil shaʼbonida, al-Azudga hoshiyani yetti yuz yetmishinchi yil zul-hijjasida, «ar-Risolat al-irshod»ni yetti yuz yetmish toʻrtinchi yilda — bularning hammasini Xorazmda — tugatgan; «al-Maqosid»ni va uning sharhini yetti yuz sakson toʻrtinchi yil zul-qaʼdasida Samarqandda, «Tahzib al-kalom»ni oʻsha yil rajabida, «Sharh al-Miftoh»ni yetti yuz sakson toʻqqizinchi yil shavvolida yana Samarqandda tugatgan; hanafiy fatvolariga yetti yuz oltmish toʻqqizinchi yil zul-qaʼdasining toʻqqizinchi kuni, yakshanba kuni Hirotda, «Miftoh al-fiqh»ni yozishga yetti yuz yetmish ikkinchi yilda va «Sharh Talxis al-Miftoh»ga yetti yuz sakson oltinchi yilda — ikkalasi Saraxsda — kirishgan; «Kashshof» hoshiyasini yetti yuz sakson toʻqqizinchi yil rabius-soniyning sakkizinchi kuni Samarqand tashqarisida tugatgan. Buni Mullozoda shunday zikr qilgan va tarjimaning boshida uni «keyingi ulamolarning ustozi, avvalgi fozillarning sarvari, mavlonomiz Saʼd al-milla vad-din, maʼqul va manqul tarozusini toʻgʻrilagan, furuʼ va usul shoxlarini ochgan Abu Saʼid Masʼud ibn qozi imom Faxr al-milla vad-din Umar» deb atagan; soʻng vafotini yetti yuz toʻqson ikkinchi yil muharram oyining yigirma ikkinchi kuni, dushanba kuni Samarqandda deb, keyin Saraxsga koʻchirilib, jumodul-ulo oyining toʻqqizinchi kuni, chorshanba kuni oʻsha yerda dafn qilinganini yozgan. Ash-Shavkoniy bu tarjima uning barcha asarlarini zikr qilmaganini — eng ulugʻlaridan «at-Talvih» va «ash-Shamsiya» sharhi tushib qolganini qayd etadi va: xullas, tarjima sohibi sakkizinchi asrda oʻz ilmlari bilan yakka boʻlib, oʻz ahli orasida unga teng kishi boʻlmagan; zamondoshlari va ulardan keyingilar orasida unga hech kim yeta olmaydigan baxt, shuhrat va ovozaga ega edi; asarlari hali tirikligida barcha yurtlarga uchib, odamlar ularni qoʻlga kiritishga talashardi, deydi. Shunday boʻlsa-da, Ibn Hajar uni «ad-Durar al-komina»da zikr qilmagan — holbuki shayxlari yoki shogirdlarining baʼzi tarjimalarida uni tilga oladi va baʼzan asarlarini oʻqiganlar tarjimasida ularni zikr qiladi; shuning uchun uning tarjimasini tashlab qoʻyish insonning nuqsonini koʻrsatuvchi ajoyibotlardandir. Tarjima sohibi mashhur sulton Temurlang bilan aloqada boʻlgan va u bilan Sayyid Sharif oʻrtasida munozaralar boʻlib oʻtgan.Катта имом, машҳур асарлар соҳиби. Етти юз йигирма иккинчи йил сафар ойида Тафтазонда туғилган; ўз ўлкасидаги катта илм аҳлидан — ал-Азуд ва унинг табақасидан илм олиб, наҳв, сарф, мантиқ, маоний, баён, усул, тафсир, калом ва кўп илмларда ўзиб кетган; овозаси учиб, номи машҳур бўлган ва талабалар унга риҳла қилган. Ўн олти ёшида таснифга киришиб, «аз-Занжония»ни ёзган ва уни етти юз ўттиз саккизинчи йил шаъбонида тугатган; катта «Шарҳ ат-Талхис»ни етти юз қирқ саккизинчи йил сафарида Ҳиротда, «Шарҳ ат-Тавзиҳ»ни етти юз эллик саккизинчи йил зул-қаъдасида Гулшанда, «Шарҳ ал-ақоид»ни етти юз олтмиш саккизинчи йил шаъбонида, ал-Азудга ҳошияни етти юз етмишинчи йил зул-ҳижжасида, «ар-Рисолат ал-иршод»ни етти юз етмиш тўртинчи йилда — буларнинг ҳаммасини Хоразмда — тугатган; «ал-Мақосид»ни ва унинг шарҳини етти юз саксон тўртинчи йил зул-қаъдасида Самарқандда, «Таҳзиб ал-калом»ни ўша йил ражабида, «Шарҳ ал-Мифтоҳ»ни етти юз саксон тўққизинчи йил шавволида яна Самарқандда тугатган; ҳанафий фатволарига етти юз олтмиш тўққизинчи йил зул-қаъдасининг тўққизинчи куни, якшанба куни Ҳиротда, «Мифтоҳ ал-фиқҳ»ни ёзишга етти юз етмиш иккинчи йилда ва «Шарҳ Талхис ал-Мифтоҳ»га етти юз саксон олтинчи йилда — иккаласи Сарахсда — киришган; «Кашшоф» ҳошиясини етти юз саксон тўққизинчи йил рабиус-сонийнинг саккизинчи куни Самарқанд ташқарисида тугатган. Буни Муллозода шундай зикр қилган ва таржиманинг бошида уни «кейинги уламоларнинг устози, аввалги фозилларнинг сарвари, мавлономиз Саъд ал-милла вад-дин, маъқул ва манқул тарозусини тўғрилаган, фуруъ ва усул шохларини очган Абу Саъид Масъуд ибн қози имом Фахр ал-милла вад-дин Умар» деб атаган; сўнг вафотини етти юз тўқсон иккинчи йил муҳаррам ойининг йигирма иккинчи куни, душанба куни Самарқандда деб, кейин Сарахсга кўчирилиб, жумодул-уло ойининг тўққизинчи куни, чоршанба куни ўша ерда дафн қилинганини ёзган. Аш-Шавконий бу таржима унинг барча асарларини зикр қилмаганини — энг улуғларидан «ат-Талвиҳ» ва «аш-Шамсия» шарҳи тушиб қолганини қайд этади ва: хуллас, таржима соҳиби саккизинчи асрда ўз илмлари билан якка бўлиб, ўз аҳли орасида унга тенг киши бўлмаган; замондошлари ва улардан кейингилар орасида унга ҳеч ким ета олмайдиган бахт, шуҳрат ва овозага эга эди; асарлари ҳали тириклигида барча юртларга учиб, одамлар уларни қўлга киритишга талашарди, дейди. Шундай бўлса-да, Ибн Ҳажар уни «ад-Дурар ал-комина»да зикр қилмаган — ҳолбуки шайхлари ёки шогирдларининг баъзи таржималарида уни тилга олади ва баъзан асарларини ўқиганлар таржимасида уларни зикр қилади; шунинг учун унинг таржимасини ташлаб қўйиш инсоннинг нуқсонини кўрсатувчи ажойиботлардандир. Таржима соҳиби машҳур султон Темурланг билан алоқада бўлган ва у билан Саййид Шариф ўртасида мунозаралар бўлиб ўтган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 841Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 841