Muhammad Abduh ibn Hasan Xayrulloh

Ol at-Turkmoniydan; Misr diyorining muftisi, islomda islohot va tajdidning yirik kishilaridan. U haqda yozganlardan biri: «Umrining risolasi ikki narsada jamlanadi: fikrni taqlid kishanidan ozod qilishga daʼvat, soʻng hukumatning xalq ustidagi itoat huquqi bilan xalqning hukumat ustidagi adolat huquqini ajratish», degan. Misrning Gʻarbiya qishloqlaridan Shanroda tugʻilgan, Buhayradagi Mahallat Nasrda oʻsgan; yoshligida chavandozlik, oʻqotarlik va suzishni sevgan. Tantodagi Ahmadiy jomeʼsida, soʻng Azharda oʻqigan; tasavvuf va falsafa bilan shugʻullangan. Taʼlimda ishlagan, gazetalarda, ayniqsa «al-Vaqoiʼ al-misriya»da yozgan va uning muharrirligini ham egallagan; qirq yoshdan keyin fransuz tilini yaxshi egallagan. Inglizlar Misrni ishgʻol qilganda ularga qarshi chiqqan; Urobiy inqilobini qoʻllab-quvvatlashda qatnashgani uchun tergov uchun 3 oy qamalgan va 1299-h. (1881) yili Shom diyoriga surgun qilingan. Parijga borib, doʻsti va ustozi Jamoliddin al-Afgʻoniy bilan birga «al-Urva al-vusqo» gazetasini chiqargan, soʻng Bayrutga qaytib dars berish va asar yozish bilan mashgʻul boʻlgan. Misrga kirishga ruxsat berilgach, 1306-h. (1888) yili qaytib qozilik mansabini egallagan, keyin istinof mahkamasida mustashor, soʻng 1317-hijriy yilda Misr diyorining muftisi boʻlgan va shu vazifada vafotigacha qolgan; Iskandariyada vafot etib, Qohirada dafn qilingan. Asarlari: tugatilmagan «Tafsir al-Qurʼon al-karim», «Risolat at-tavhid», «ar-Radd alo Hanoto», falsafa va tasavvufga oid kichik «Risolat al-voridot», «Hoshiya alo Sharh ad-Davvoniy lil-Aqoid al-Azudiya», «Sharh Nahj al-balogʻa», «Sharh Maqomot al-Badiʼ al-Hamazoniy», maqolalaridan tuzilgan «al-Islom var-radd alo muntaqidihi», «al-Islom van-nasroniya maʼal-ilm val-madaniya» va tugatilmagan «as-Savra al-Uroibiya»; «ar-Radd alad-dahriyyin» risolasini tarjima qilgan. Sayyid Muhammad Rashid Rizo uning asarlari, xabarlari va marsiyalarini toʻplab, uch katta juzli «Tarix al-ustoz al-imom» kitobini yozgan; Usmon Amin va Ahmad ash-Shoyibning «Muhammad Abduh», shayx Mustafo Abdurroziqning «Sirat al-imom ash-Shayx Muhammad Abduh» va Abdulmunʼim Hamodaning «al-Ustoz al-imom Muhammad Abduh» kitoblari ham bor.Ол ат-Туркмонийдан; Миср диёрининг муфтиси, исломда ислоҳот ва таждиднинг йирик кишиларидан. У ҳақда ёзганлардан бири: «Умрининг рисоласи икки нарсада жамланади: фикрни тақлид кишанидан озод қилишга даъват, сўнг ҳукуматнинг халқ устидаги итоат ҳуқуқи билан халқнинг ҳукумат устидаги адолат ҳуқуқини ажратиш», деган. Мисрнинг Ғарбия қишлоқларидан Шанрода туғилган, Буҳайрадаги Маҳаллат Насрда ўсган; ёшлигида чавандозлик, ўқотарлик ва сузишни севган. Тантодаги Аҳмадий жомеъсида, сўнг Азҳарда ўқиган; тасаввуф ва фалсафа билан шуғулланган. Таълимда ишлаган, газеталарда, айниқса «ал-Вақоиъ ал-мисрия»да ёзган ва унинг муҳаррирлигини ҳам эгаллаган; қирқ ёшдан кейин франсуз тилини яхши эгаллаган. Инглизлар Мисрни ишғол қилганда уларга қарши чиққан; Уробий инқилобини қўллаб-қувватлашда қатнашгани учун тергов учун 3 ой қамалган ва 1299-ҳ. (1881) йили Шом диёрига сургун қилинган. Парижга бориб, дўсти ва устози Жамолиддин ал-Афғоний билан бирга «ал-Урва ал-вусқо» газетасини чиқарган, сўнг Байрутга қайтиб дарс бериш ва асар ёзиш билан машғул бўлган. Мисрга киришга рухсат берилгач, 1306-ҳ. (1888) йили қайтиб қозилик мансабини эгаллаган, кейин истиноф маҳкамасида мусташор, сўнг 1317-ҳижрий йилда Миср диёрининг муфтиси бўлган ва шу вазифада вафотигача қолган; Искандарияда вафот этиб, Қоҳирада дафн қилинган. Асарлари: тугатилмаган «Тафсир ал-Қуръон ал-карим», «Рисолат ат-тавҳид», «ар-Радд ало Ҳаното», фалсафа ва тасаввуфга оид кичик «Рисолат ал-воридот», «Ҳошия ало Шарҳ ад-Даввоний лил-Ақоид ал-Азудия», «Шарҳ Наҳж ал-балоға», «Шарҳ Мақомот ал-Бадиъ ал-Ҳамазоний», мақолаларидан тузилган «ал-Ислом вар-радд ало мунтақидиҳи», «ал-Ислом ван-насрония маъал-илм вал-мадания» ва тугатилмаган «ас-Савра ал-Уроибия»; «ар-Радд алад-даҳриййин» рисоласини таржима қилган. Саййид Муҳаммад Рашид Ризо унинг асарлари, хабарлари ва марсияларини тўплаб, уч катта жузли «Тарих ал-устоз ал-имом» китобини ёзган; Усмон Амин ва Аҳмад аш-Шойибнинг «Муҳаммад Абдуҳ», шайх Мустафо Абдуррозиқнинг «Сират ал-имом аш-Шайх Муҳаммад Абдуҳ» ва Абдулмунъим Ҳамоданинг «ал-Устоз ал-имом Муҳаммад Абдуҳ» китоблари ҳам бор.

Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 6, b. 252Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 6, б. 252