Muhammad ibn Abdulloh ibn Saʼid ibn Abdulloh ibn Saʼid ibn Ali ibn Ahmad at-Tilimsoniy, asli qurtubiy — Lisonuddin ibn al-Xatib

Salaflari Tulaytula, soʻng Lavsha, soʻng Gʻarnotaga tushgan; 713-yil rajabining yigirma beshinchisida Lavshada tugʻilgan. Salaflari ilgari Banu Vazir deb tanilar, keyin yuqori bobosi Saʼidga nisbatan Banu Xatib deb atalgan; oʻzi esa Lisonuddin ibn al-Xatib nomi bilan mashhur boʻldi. Qurʼon va arab tilini Abul-Qosim ibn Juzayy va Abu Abdulloh ibn an-Najjorga oʻqigan, Abu Abdulloh ibn Jobir va bir necha jamoadan eshitgan, Ibn al-Jannob qoʻlida adab oʻrgangan, tib, mantiq va hisobni faylasuf Yahyo ibn Huzayldan olgan va tibda yetuk boʻldi; sheʼrga berilib unda mohir boʻlgan, xat-risolada ham yaxshi yozib tengdoshlaridan oʻtdi. Sulton Abul-Hajjoj Yusuf ibn Abul-Valid ibn Nasr al-Ahmarga bogʻlanib uni madh qilib yaqinlashdi va Abul-Hasan ibn al-Jannob qoʻli ostida kotib boʻldi; Abul-Hasan umumiy toʻun yilida oʻlgach, kotibus-sirrlikni yakka egallab, unga vazirlik rasmlarini ham qoʻshdi, podshohlarga elchilikda ishlatildi va sulton oʻz mulkining barchasida uni noib qildi. Ibn al-Hajjoj oʻldirilib oʻgʻli Muhammad turgach, Ibn al-Xatib vazirligida davom etdi; keyin Fosdagi Iyon al-Mursiyga yordam soʻrab yuborilib, uni madh qilgan va u qattiq ikrom koʻrsatgan. Muhammad taxtdan tushirilib akasi Ismoil saltanatni egallaganda, avval omonlik bergan boʻlsa-da, uni qoʻlga olib, Andalusda tengi yoʻq mol-mulk, yer va koʻchmas boyligini tortib oldi va qamadi; Abu Salim ibn Abu Iyonning shafoati kelib, uning va sulton Muhammadning qutulishi davlat bilan sulhning sharti qilingach, ikkovi ozod boʻlib Abu Iyon huzuriga oʻtdi va Fos shahrida oʻrnashdi. Keyin Marokashga koʻchirilib, uning omillari ikrom koʻrsatdi; Abu Salim ikkinchi bor shafoat qilib, Gʻarnotadagi mulklari qaytarildi. Sulton Muhammad saltanatga qaytgach, u ahli bilan huzuriga keldi va sulton ikrom qilib, eshigi ortidagi hamma ishni unga topshirdi — u bunga kifoya bilan cheklanib, oddiy kiyimga rozi, hamma holida bezanishni tashlab, haqni ochiq aytib ish yuritdi, zoviya va madrasa qurdi, sultonining ishlari uning qoʻlida oʻnglandi. Nihoyat qiroatlar shayxi Usmon ibn Yahyo ibn Umar bilan orasi buzilib, u 764-yil ramazonida surgun qilingach, Ibn al-Xatib vaqt oʻziga sofdir deb oʻyladi; sultoni oʻyin-kulgiga berildi, u esa mamlakat tadbirida yakka qoldi va hasadgoʻylarning gapi koʻpaydi. Oxirida ular sultonga chaqqanini sezib, kutilmagan zarbadan qoʻrqib qutulish choralarini axtardi va Fos sohibi Abu Salimga qoʻshilish uchun xat yozdi; gʻarbiy sarhadlarni koʻzdan kechiraman deb chiqib, Jabal al-Fathga yetgach dengizdan Sabtaga oʻtdi va 773-yilda Fos shahriga kirdi — Abu Salim uni kutib olib qattiq ikrom qildi va maoshlar tayin etdi, u shu bilan yer va bogʻlar sotib oldi. Bu xabar Andalusdagi dushmanlariga yetib, ular sulton Muhammad huzurida chaqdilar va undan sodir boʻlgan hamda unga nisbat berilgan soʻzlar yuzasidan hokim majlisida daʼvo qilishga ruxsat olib, buni isbot qildilar va hukm soʻradilar — hokim uning zindiqligiga va qoni toʻkilishiga hukm qildi va yozuvning nusxasini Fosga yubordilar; Abu Salim bosh tortib: «U sizning qoʻlingizda ekan, nega oʻshanda ijro qilmadingiz? Menda ekan, unga qoʻl yetkazilmaydi» dedi. Abu Salim vafot etib Abul-Abbos taxtga oʻtirgach, dushmanlari uni qutqulab, qoʻlga oldirdi va zindonga soldi. Matn shu yerda uzilib qoladi.Салафлари Тулайтула, сўнг Лавша, сўнг Ғарнотага тушган; 713-йил ражабининг йигирма бешинчисида Лавшада туғилган. Салафлари илгари Бану Вазир деб танилар, кейин юқори бобоси Саъидга нисбатан Бану Хатиб деб аталган; ўзи эса Лисонуддин ибн ал-Хатиб номи билан машҳур бўлди. Қуръон ва араб тилини Абул-Қосим ибн Жузайй ва Абу Абдуллоҳ ибн ан-Нажжорга ўқиган, Абу Абдуллоҳ ибн Жобир ва бир неча жамоадан эшитган, Ибн ал-Жанноб қўлида адаб ўрганган, тиб, мантиқ ва ҳисобни файласуф Яҳё ибн Ҳузайлдан олган ва тибда етук бўлди; шеърга берилиб унда моҳир бўлган, хат-рисолада ҳам яхши ёзиб тенгдошларидан ўтди. Султон Абул-Ҳажжож Юсуф ибн Абул-Валид ибн Наср ал-Аҳмарга боғланиб уни мадҳ қилиб яқинлашди ва Абул-Ҳасан ибн ал-Жанноб қўли остида котиб бўлди; Абул-Ҳасан умумий тўун йилида ўлгач, котибус-сиррликни якка эгаллаб, унга вазирлик расмларини ҳам қўшди, подшоҳларга элчиликда ишлатилди ва султон ўз мулкининг барчасида уни ноиб қилди. Ибн ал-Ҳажжож ўлдирилиб ўғли Муҳаммад тургач, Ибн ал-Хатиб вазирлигида давом этди; кейин Фосдаги Иён ал-Мурсийга ёрдам сўраб юборилиб, уни мадҳ қилган ва у қаттиқ икром кўрсатган. Муҳаммад тахтдан туширилиб акаси Исмоил салтанатни эгаллаганда, аввал омонлик берган бўлса-да, уни қўлга олиб, Андалусда тенги йўқ мол-мулк, ер ва кўчмас бойлигини тортиб олди ва қамади; Абу Салим ибн Абу Иённинг шафоати келиб, унинг ва султон Муҳаммаднинг қутулиши давлат билан сулҳнинг шарти қилингач, иккови озод бўлиб Абу Иён ҳузурига ўтди ва Фос шаҳрида ўрнашди. Кейин Марокашга кўчирилиб, унинг омиллари икром кўрсатди; Абу Салим иккинчи бор шафоат қилиб, Ғарнотадаги мулклари қайтарилди. Султон Муҳаммад салтанатга қайтгач, у аҳли билан ҳузурига келди ва султон икром қилиб, эшиги ортидаги ҳамма ишни унга топширди — у бунга кифоя билан чекланиб, оддий кийимга рози, ҳамма ҳолида безанишни ташлаб, ҳақни очиқ айтиб иш юритди, зовия ва мадраса қурди, султонининг ишлари унинг қўлида ўнгланди. Ниҳоят қироатлар шайхи Усмон ибн Яҳё ибн Умар билан ораси бузилиб, у 764-йил рамазонида сургун қилингач, Ибн ал-Хатиб вақт ўзига софдир деб ўйлади; султони ўйин-кулгига берилди, у эса мамлакат тадбирида якка қолди ва ҳасадгўйларнинг гапи кўпайди. Охирида улар султонга чаққанини сезиб, кутилмаган зарбадан қўрқиб қутулиш чораларини ахтарди ва Фос соҳиби Абу Салимга қўшилиш учун хат ёзди; ғарбий сарҳадларни кўздан кечираман деб чиқиб, Жабал ал-Фатҳга етгач денгиздан Сабтага ўтди ва 773-йилда Фос шаҳрига кирди — Абу Салим уни кутиб олиб қаттиқ икром қилди ва маошлар тайин этди, у шу билан ер ва боғлар сотиб олди. Бу хабар Андалусдаги душманларига етиб, улар султон Муҳаммад ҳузурида чақдилар ва ундан содир бўлган ҳамда унга нисбат берилган сўзлар юзасидан ҳоким мажлисида даъво қилишга рухсат олиб, буни исбот қилдилар ва ҳукм сўрадилар — ҳоким унинг зиндиқлигига ва қони тўкилишига ҳукм қилди ва ёзувнинг нусхасини Фосга юбордилар; Абу Салим бош тортиб: «У сизнинг қўлингизда экан, нега ўшанда ижро қилмадингиз? Менда экан, унга қўл етказилмайди» деди. Абу Салим вафот этиб Абул-Аббос тахтга ўтиргач, душманлари уни қутқулаб, қўлга олдирди ва зиндонга солди. Матн шу ерда узилиб қолади.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 191Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 191