Muhammad ibn Abdulloh ibn Saʼid ibn Abdulloh ibn Saʼid ibn Aliy ibn Ahmad at-Tilimsoniy, asli qurtubalik, Lisonuddin ibn al-Xatib nomi bilan mashhur

Salaflari Tulaytulaga, soʻng Lavshaga, keyin Gʻarnataga tushishgan; oʻzi yetti yuz oʻn uchinchi yil rajab oyining yigirma beshinchi kuni Lavshada tugʻilgan. Salaflari avval Banu Vazir deb tanilgan, keyin katta bobosi Saʼidga nisbat berilib, Banu Xatib deb yuritilgan; tarjima sohibi esa Lisonuddin ibn al-Xatib nomi bilan mashhur boʻlgan. Qurʼonni va arab tilini Abul-Qosim ibn Juzayy va Abu Abdulloh ibn an-Najjordan oʻqigan, Abu Abdulloh ibn Jobirdan va boshqa bir necha kishidan eshitgan, adabni Ibn al-Junnobdan olgan, tabobat, mantiq va hisobni faylasuf Yahyo ibn Huzayldan oʻrgangan; tabobatda peshqadam boʻlgan, sheʼrga berilib unda yetuklikka erishgan va rasmiy yozishmalarni shunday chiroyli bitganki, tengdoshlaridan oʻzib ketgan. Sulton Abul-Hajjoj Yusuf ibn Abul-Valid ibn Nasr al-Ahmarga qoʻshilib, uni madh etgan va yaqinlashgan; sulton uni Abul-Hasan ibn al-Junnob qoʻli ostida kotib qilgan, Abul-Hasan umumiy toʻunda vafot etgach, sir kotibligini yolgʻiz oʻzi olgan va unga vazirlik vazifalari ham qoʻshilgan; podshohlarga elchi qilib yuborilgan va butun mamlakatda unga noiblik berilgan. Ibn al-Hajjoj yetti yuz ellik beshinchi yilda oʻldirilib, oʻgʻli Muhammad turgach ham vazirligida qolgan; keyin Fosdagi Abu Inon al-Marinning huzuriga yordam soʻrab yuborilgan va uni madh etib, katta ikrom koʻrgan. Muhammad taxtdan tushirilib, ukasi Ismoil sultonlikni egallagach, u tarjima sohibiga omonlik bergandan keyin uni qoʻlga olgan, neʼmatini butunlay tortib olgan — Andalusda uning yer-mulklari, qarorgohlari va koʻchar mollariday narsa yoʻq edi — va zindonga tashlagan; u Abu Salim ibn Abu Inonning shafoati kelgunicha hibsda qolgan: Abu Salim uning va sulton Muhammad ibn Abul-Hajjojning ozod boʻlishini davlat bilan sulhga shart qilib qoʻygan, shu bilan ikkalasi qutulib, Fosga koʻchib borishgan va katta ikrom koʻrishgan; soʻng tarjima sohibi Marokash shahriga koʻchirilib, uning amaldorlari uni ikrom qilishgan; keyin Abu Salim yana bir bor shafoat qilib, Gʻarnatadagi mulklari qaytarib berilgan. Sulton Muhammad sultonlikka qaytgach, tarjima sohibi ahli bilan uning huzuriga borgan; u ikrom qilib, eshigidan tashqaridagi barcha ishlarni unga topshirgan; u esa kifoya qiladigan narsa bilan cheklanib, oddiy kiyimga rozi boʻlib, hamma holatida noz-neʼmatni tashlab, haqni ochiq aytib ish yuritgan; bir zoviya va madrasa qurdirgan va sultonining ishlari uning qoʻlida oʻnglangan. Shundan soʻng u bilan qiroatlar shayxi Usmon ibn Yahyo ibn Umar oʻrtasida adovat chiqib, yetti yuz oltmish toʻrtinchi yil ramazonida Usmonning surgun qilinishiga olib kelgan; Ibn al-Xatib endi vaqt oʻziga sof boʻldi deb oʻylagan, sultoni esa oʻyin-kulgiga berilib, mamlakat tadbiri unga yolgʻiz qolgan va hasadchilarning gap-soʻzi koʻpaygan; oxirida ular sultonga uni chaqib qoʻyganlarini sezib, kutilmagan zarbadan qoʻrqib, qutulish yoʻlini izlagan va Fos sohibi Abu Salimga qoʻshilish haqida yozishgan; gʻarbiy sarhadlarni koʻzdan kechirmoqchiman deb chiqqan va Jabal al-Fath roʻparasiga yetganda dengiz orqali Sabtaga oʻtib, yetti yuz yetmish uchinchi yilda Fos shahriga kirgan; Abu Salim uni kutib olib, katta ikrom qilgan va maoshlar tayinlagan, u esa shu bilan yer-mulk va bogʻlar sotib olgan. Bu Andalusdagi dushmanlariga yetgach, ular sulton Muhammadga uni chaqishgan va nihoyat undan sodir boʻlgan hamda unga nisbat berilgan soʻzlar yuzasidan hokim majlisida daʼvo qilishga ruxsat olishgan; buni isbotlab, hukm soʻrashgan va u zindiqligiga hamda qoni toʻkilishiga hukm qilgan; hujjat nusxasini Fosga yuborishgan, Abu Salim esa rad etib: «U sizlarning oldingizda ekan, nega buni oʻshanda amalga oshirmadingiz? Menda ekan, unga hech kim yeta olmaydi», degan. U Fosda Abu Salim vafotigacha shu holda qolgan; undan keyin Abul-Abbos sulton boʻlgach, dushmanlari uni unga qarshi qaytarib, nihoyat uni qoʻlga oldirishgan.Салафлари Тулайтулага, сўнг Лавшага, кейин Ғарнатага тушишган; ўзи етти юз ўн учинчи йил ражаб ойининг йигирма бешинчи куни Лавшада туғилган. Салафлари аввал Бану Вазир деб танилган, кейин катта бобоси Саъидга нисбат берилиб, Бану Хатиб деб юритилган; таржима соҳиби эса Лисонуддин ибн ал-Хатиб номи билан машҳур бўлган. Қуръонни ва араб тилини Абул-Қосим ибн Жузайй ва Абу Абдуллоҳ ибн ан-Нажжордан ўқиган, Абу Абдуллоҳ ибн Жобирдан ва бошқа бир неча кишидан эшитган, адабни Ибн ал-Жуннобдан олган, табобат, мантиқ ва ҳисобни файласуф Яҳё ибн Ҳузайлдан ўрганган; табобатда пешқадам бўлган, шеърга берилиб унда етукликка эришган ва расмий ёзишмаларни шундай чиройли битганки, тенгдошларидан ўзиб кетган. Султон Абул-Ҳажжож Юсуф ибн Абул-Валид ибн Наср ал-Аҳмарга қўшилиб, уни мадҳ этган ва яқинлашган; султон уни Абул-Ҳасан ибн ал-Жунноб қўли остида котиб қилган, Абул-Ҳасан умумий тўунда вафот этгач, сир котиблигини ёлғиз ўзи олган ва унга вазирлик вазифалари ҳам қўшилган; подшоҳларга элчи қилиб юборилган ва бутун мамлакатда унга ноиблик берилган. Ибн ал-Ҳажжож етти юз эллик бешинчи йилда ўлдирилиб, ўғли Муҳаммад тургач ҳам вазирлигида қолган; кейин Фосдаги Абу Инон ал-Мариннинг ҳузурига ёрдам сўраб юборилган ва уни мадҳ этиб, катта икром кўрган. Муҳаммад тахтдан туширилиб, укаси Исмоил султонликни эгаллагач, у таржима соҳибига омонлик бергандан кейин уни қўлга олган, неъматини бутунлай тортиб олган — Андалусда унинг ер-мулклари, қароргоҳлари ва кўчар молларидай нарса йўқ эди — ва зиндонга ташлаган; у Абу Салим ибн Абу Иноннинг шафоати келгунича ҳибсда қолган: Абу Салим унинг ва султон Муҳаммад ибн Абул-Ҳажжожнинг озод бўлишини давлат билан сулҳга шарт қилиб қўйган, шу билан иккаласи қутулиб, Фосга кўчиб боришган ва катта икром кўришган; сўнг таржима соҳиби Марокаш шаҳрига кўчирилиб, унинг амалдорлари уни икром қилишган; кейин Абу Салим яна бир бор шафоат қилиб, Ғарнатадаги мулклари қайтариб берилган. Султон Муҳаммад султонликка қайтгач, таржима соҳиби аҳли билан унинг ҳузурига борган; у икром қилиб, эшигидан ташқаридаги барча ишларни унга топширган; у эса кифоя қиладиган нарса билан чекланиб, оддий кийимга рози бўлиб, ҳамма ҳолатида ноз-неъматни ташлаб, ҳақни очиқ айтиб иш юритган; бир зовия ва мадраса қурдирган ва султонининг ишлари унинг қўлида ўнгланган. Шундан сўнг у билан қироатлар шайхи Усмон ибн Яҳё ибн Умар ўртасида адоват чиқиб, етти юз олтмиш тўртинчи йил рамазонида Усмоннинг сургун қилинишига олиб келган; Ибн ал-Хатиб энди вақт ўзига соф бўлди деб ўйлаган, султони эса ўйин-кулгига берилиб, мамлакат тадбири унга ёлғиз қолган ва ҳасадчиларнинг гап-сўзи кўпайган; охирида улар султонга уни чақиб қўйганларини сезиб, кутилмаган зарбадан қўрқиб, қутулиш йўлини излаган ва Фос соҳиби Абу Салимга қўшилиш ҳақида ёзишган; ғарбий сарҳадларни кўздан кечирмоқчиман деб чиққан ва Жабал ал-Фатҳ рўпарасига етганда денгиз орқали Сабтага ўтиб, етти юз етмиш учинчи йилда Фос шаҳрига кирган; Абу Салим уни кутиб олиб, катта икром қилган ва маошлар тайинлаган, у эса шу билан ер-мулк ва боғлар сотиб олган. Бу Андалусдаги душманларига етгач, улар султон Муҳаммадга уни чақишган ва ниҳоят ундан содир бўлган ҳамда унга нисбат берилган сўзлар юзасидан ҳоким мажлисида даъво қилишга рухсат олишган; буни исботлаб, ҳукм сўрашган ва у зиндиқлигига ҳамда қони тўкилишига ҳукм қилган; ҳужжат нусхасини Фосга юборишган, Абу Салим эса рад этиб: «У сизларнинг олдингизда экан, нега буни ўшанда амалга оширмадингиз? Менда экан, унга ҳеч ким ета олмайди», деган. У Фосда Абу Салим вафотигача шу ҳолда қолган; ундан кейин Абул-Аббос султон бўлгач, душманлари уни унга қарши қайтариб, ниҳоят уни қўлга олдиришган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 729Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 729