Muhammad ibn Abdulloh ibn Tumart

al-Masmudiy al-Barbariy; oʻzini alaviy, hasaniy va Mahdiy deb daʼvo qilgan. Mashriqqa safar qilib Gʻazzoliy va bir toifani uchratgan, ilm, usul va kalomdan bir necha fanni egallagan. Umuman olganda vareʼ, sokin, ibodatli, zohid, qattiq turmush kechiradigan, jasur, chidamli, aqlli, fikri chuqur, fasih va haybatli kishi edi; lazzati amri maʼruf, nahyi munkar va jihodda edi. Ammo jasorati uni raislikni va koʻrinishni sevishga, man qilingan ishga qoʻl urishga hamda yolgʻon daʼvoga — hargʻiy barbar boʻla turib hasaniylikni va maʼsum imomlikni daʼvo qilishga olib bordi. Avval Makkada munkarni inkor qila boshlagan, u yerda ozor koʻrgan; Misrga kelib inkor qilgan, quvilgan; Iskandariyada bir muddat turgan, u yerdan ham chiqarilgan; kemaga chiqib, kema ahlini namozga buyurgan. Mahdiyada bir gʻurfada turib, koʻrgan har bir munkar yoki oʻyin-kulgini qoʻli va tili bilan oʻzgartirar edi; shuhrat topib, huzurida usuldan oʻqiydigan yigitlar toʻplandi va shahar amiri Yahyo ibn Bodis uni chaqirib, holatini koʻrib hurmat qildi va duo soʻradi. Soʻng Bijoyaga oʻtib, u yerda ham inkor qilgani uchun chiqarib yuborilgan; Malola qishlogʻida Abdulmuʼmin ibn Aliyni uchratib, uni oʻziga bogʻlagan, siri bilan ishonib, bir qancha ilm bergan. Marrokashga kirib, odatdagicha inkor qilganda faqih Molik ibn Vuhayb Ali ibn Yusuf ibn Toshfinga ularni ushlashni maslahat berdi; podshoh ularni chaqirib katta majlis tuzdi, Ibn Tumart esa unga yaltoqlanmay, oshkora may sotilishi va franklarning choʻchqalari musulmonlar orasida yurishi kabi gunohlarni yuziga aytib vaʼz qildi, podshohning koʻzlari yoshlanib, bosh egdi. Keyin Agʻmotga borib, Tinmal togʻida uzlatga chekingan; togʻ ahli baraka tilab unga oqib kelgan va u yosh, nodon yigitlarni oʻziga ogʻdira boshlagan.ал-Масмудий ал-Барбарий; ўзини алавий, ҳасаний ва Маҳдий деб даъво қилган. Машриққа сафар қилиб Ғаззолий ва бир тоифани учратган, илм, усул ва каломдан бир неча фанни эгаллаган. Умуман олганда вареъ, сокин, ибодатли, зоҳид, қаттиқ турмуш кечирадиган, жасур, чидамли, ақлли, фикри чуқур, фасиҳ ва ҳайбатли киши эди; лаззати амри маъруф, наҳйи мункар ва жиҳодда эди. Аммо жасорати уни раисликни ва кўринишни севишга, ман қилинган ишга қўл уришга ҳамда ёлғон даъвога — ҳарғий барбар бўла туриб ҳасанийликни ва маъсум имомликни даъво қилишга олиб борди. Аввал Маккада мункарни инкор қила бошлаган, у ерда озор кўрган; Мисрга келиб инкор қилган, қувилган; Искандарияда бир муддат турган, у ердан ҳам чиқарилган; кемага чиқиб, кема аҳлини намозга буюрган. Маҳдияда бир ғурфада туриб, кўрган ҳар бир мункар ёки ўйин-кулгини қўли ва тили билан ўзгартирар эди; шуҳрат топиб, ҳузурида усулдан ўқийдиган йигитлар тўпланди ва шаҳар амири Яҳё ибн Бодис уни чақириб, ҳолатини кўриб ҳурмат қилди ва дуо сўради. Сўнг Бижояга ўтиб, у ерда ҳам инкор қилгани учун чиқариб юборилган; Малола қишлоғида Абдулмуъмин ибн Алийни учратиб, уни ўзига боғлаган, сири билан ишониб, бир қанча илм берган. Маррокашга кириб, одатдагича инкор қилганда фақиҳ Молик ибн Вуҳайб Али ибн Юсуф ибн Тошфинга уларни ушлашни маслаҳат берди; подшоҳ уларни чақириб катта мажлис тузди, Ибн Тумарт эса унга ялтоқланмай, ошкора май сотилиши ва франкларнинг чўчқалари мусулмонлар орасида юриши каби гуноҳларни юзига айтиб ваъз қилди, подшоҳнинг кўзлари ёшланиб, бош эгди. Кейин Ағмотга бориб, Тинмал тоғида узлатга чекинган; тоғ аҳли барака тилаб унга оқиб келган ва у ёш, нодон йигитларни ўзига оғдира бошлаган.

Manba: Shazarot az-zahab (Ibn al-Imod al-Hanbaliy), j. 6, b. 116Манба: Шазарот аз-заҳаб (Ибн ал-Имод ал-Ҳанбалий), ж. 6, б. 116