Muhammad ibn Abdulvohid ibn Abdulhamid ibn Masʼud al-Kamol ibn al-Hummom, asli sivosiy, soʻng al-Qohiriy al-Hanafiy

790-yilda tugʻilib, kichikligida Qohiraga kelgan; bir necha muxtasarni yod olib, oʻz asri shayxlariga arz qilgan. Soʻng talabga kirishib, yurtiga qaytgach uning baʼzi ahliga oʻqigan, keyin Qohiraga qaytib al-Izz ibn Abdussalom, al-Bisotiy, ash-Shumunniy, al-Jalol al-Hindiy, al-Valiy al-Iroqiy va al-Izz ibn Jamoaga oʻqigan; Quddusga safar qilib uning ulamolariga oʻqigan va al-Hofiz Ibn Hajar kabi bir jamoadan eshitgan. Rivoyat ilmini koʻpaytirmadi, ammo boshqa ilmlarda dengizga aylanib tengdoshlaridan oʻzdi va toʻla fazl bilan unga ishora qilindi — baʼzilar u haqda «Dinning hujjatlari talab qilinsa, shahrimizda undan boshqa uddasidan chiqadigani yoʻq edi» degan. Zehni nozik, fikri chuqur boʻlib, bahslarni shunday nozik olib borardiki, oʻzgalar u yoqda tursin, shayxlarini ham hayron qoldirar, istiloh va shu kabilarda ularni shubhaga solib, nima deyishni bilmay qolardilar. Yahyo ibn al-Attor: «Saqlanish bilan birga haddan tashqari goʻzallikda, diyonat bilan birga neʼmatning chiroyliligida, adab bilan birga fasohat va bahsning toʻgʻriligida u doim masal qilib keltirilardi». Xullas, oʻz asrida ilmlari bilan yakkalanib, ovozasi uchdi va kattadan kichikkacha unga boʻysundi; shayxlaridan koʻpi uni oʻzlaridan afzal koʻrdi. Bir necha madrasada dars bergan; al-Ashraf Barsboy uni oʻz madrasasiga tayinlab, xilʼat kiydirgan, bunga eʼtiroz boʻlganda esa u yerdagi darslaridan birining ortidan oʻzini undan ozod qilganini aytib, toylasonini yechib tashlagan; bu sultonga yetib ogʻir botdi va uni koʻndirmoqchi boʻldi, u javob bermay, odamlardan chekinib yigʻildi — shu bilan birga maʼrufni buyurish, munkardan qaytarish va podshohlardan tortib quyisigacha qattiq gapirishni tark etmadi. Foydali asarlar tasnif etdi: fiqhda «Sharh al-Hidoya», fiqh usulida «at-Tahrir», aqoidda «al-Musoyara» va «Kalimaton xafifaton ala-l-lison» hadisi haqida bir juz. Undan hayotidayoq raislarga aylangan bir jamoa yetishdi: ash-Shumunniy, az-Zayn Qosim, Sayfuddin, Ibn Hajar, al-Manoviy va al-Jamol ibn Hishom. U usul, tafsir, fiqh, faroiz, hisob, tasavvuf, nahv, sarf, maoniy, bayon, badiʼ, mantiq, jadal, adab va musiqada imom edi — as-Saxoviy uning haqida «U yer ahlining olimi va asr egalarining muhaqqiqi» degan. Ramazonning yettinchisi, juma kuni Misrda vafot etgan; sulton va undan quyidagilar hozir boʻldi, odamlar uning yoʻqolganidan afsuslandi va u oʻzidan keyin oʻzidek kishi qoldirmadi.790-йилда туғилиб, кичиклигида Қоҳирага келган; бир неча мухтасарни ёд олиб, ўз асри шайхларига арз қилган. Сўнг талабга киришиб, юртига қайтгач унинг баъзи аҳлига ўқиган, кейин Қоҳирага қайтиб ал-Изз ибн Абдуссалом, ал-Бисотий, аш-Шумунний, ал-Жалол ал-Ҳиндий, ал-Валий ал-Ироқий ва ал-Изз ибн Жамоага ўқиган; Қуддусга сафар қилиб унинг уламоларига ўқиган ва ал-Ҳофиз Ибн Ҳажар каби бир жамоадан эшитган. Ривоят илмини кўпайтирмади, аммо бошқа илмларда денгизга айланиб тенгдошларидан ўзди ва тўла фазл билан унга ишора қилинди — баъзилар у ҳақда «Диннинг ҳужжатлари талаб қилинса, шаҳримизда ундан бошқа уддасидан чиқадигани йўқ эди» деган. Зеҳни нозик, фикри чуқур бўлиб, баҳсларни шундай нозик олиб борардики, ўзгалар у ёқда турсин, шайхларини ҳам ҳайрон қолдирар, истилоҳ ва шу кабиларда уларни шубҳага солиб, нима дейишни билмай қолардилар. Яҳё ибн ал-Аттор: «Сақланиш билан бирга ҳаддан ташқари гўзалликда, диёнат билан бирга неъматнинг чиройлилигида, адаб билан бирга фасоҳат ва баҳснинг тўғрилигида у доим масал қилиб келтириларди». Хуллас, ўз асрида илмлари билан яккаланиб, овозаси учди ва каттадан кичиккача унга бўйсунди; шайхларидан кўпи уни ўзларидан афзал кўрди. Бир неча мадрасада дарс берган; ал-Ашраф Барсбой уни ўз мадрасасига тайинлаб, хилъат кийдирган, бунга эътироз бўлганда эса у ердаги дарсларидан бирининг ортидан ўзини ундан озод қилганини айтиб, тойласонини ечиб ташлаган; бу султонга етиб оғир ботди ва уни кўндирмоқчи бўлди, у жавоб бермай, одамлардан чекиниб йиғилди — шу билан бирга маъруфни буюриш, мункардан қайтариш ва подшоҳлардан тортиб қуйисигача қаттиқ гапиришни тарк этмади. Фойдали асарлар тасниф этди: фиқҳда «Шарҳ ал-Ҳидоя», фиқҳ усулида «ат-Таҳрир», ақоидда «ал-Мусояра» ва «Калиматон хафифатон ала-л-лисон» ҳадиси ҳақида бир жуз. Ундан ҳаётидаёқ раисларга айланган бир жамоа етишди: аш-Шумунний, аз-Зайн Қосим, Сайфуддин, Ибн Ҳажар, ал-Мановий ва ал-Жамол ибн Ҳишом. У усул, тафсир, фиқҳ, фароиз, ҳисоб, тасаввуф, наҳв, сарф, маоний, баён, бадиъ, мантиқ, жадал, адаб ва мусиқада имом эди — ас-Саховий унинг ҳақида «У ер аҳлининг олими ва аср эгаларининг муҳаққиқи» деган. Рамазоннинг еттинчиси, жума куни Мисрда вафот этган; султон ва ундан қуйидагилар ҳозир бўлди, одамлар унинг йўқолганидан афсусланди ва у ўзидан кейин ўзидек киши қолдирмади.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 201Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 201