Muhammad ibn Abdurahmon ibn Muhammad ibn Abu Bakr ibn Usmon ibn Muhammad Shamsuddin as-Saxoviy, asli saxoviy, al-Qohiriy ash-Shofeiy

831-yil rabiʼul-avvalida tugʻilgan; muxtasarlarning koʻpini yod olib, Ibn Hajar, al-Jamol ibn Hishom al-Hanbaliy, Solih al-Bulqiniy, ash-Sharaf al-Manoviy, ash-Shumunniy va Ibn al-Hummomga oʻqigan — Ibn Hajarga mulozim boʻlib undan foyda olgan va hadisda u orqali yetishgan. Bu ishga butunlay berilib, oliy va nozil isnodlarni eshitgan, Misr va uning atroflarida oʻz asri shayxlaridan olib, ular toʻrt yuz shayxga yetgan; soʻng haj qilib Makka va Madina shayxlaridan olgan, vataniga qaytib Iskandariya, Quddus, Xalil, Dumyot, Damashq va Shom hamda Misrning boshqa jihatlariga safar qilgan. Bu ishda yetuk boʻlib tengdoshlaridan oʻtdi va hadisdan shu qadar yod oldiki, oʻz asri ahlidan yakkalanib qoldi. 870-yilda ahli va bolalari bilan haj qilib mujovir boʻlgan, Haramayn ahli undan foyda olgan; keyin Qohiraga qaytib, ulugʻ shayxlari va ularning shayxlari qilganidek hadis imlo qilgan. Tasniflari: shayxlari tarjimalarida uch jildlik kitob, «at-Tazkira» jildlarda, «Arbaʼin an-Navaviy» taxriji, Ibn Hajarning «al-Azkor» taxrijiga takmila, Abu Nuaymning oliy hadislari taxriji, «Fath al-mugʻis bi-sharh Alfiyat al-hadis» yoʻgʻon bir jildda, an-Navaviyning «at-Taqrib»iga sharh, «Bulugʻ al-amal fi talxis kitob ad-Doraqutniy fi-l-ilal», at-Termiziyning «ash-Shamoil»i sharhi, «al-Qavl al-mufid fi izoh sharh al-Umda li-Ibn Daqiq al-Iyd» (boshidan ozi yozilgan), 845-yildan toʻqqizinchi asr boshigacha voqealarda al-Maqriziy tarixiga toʻrt jildlik zayl, «az-Zav al-lomiʼ li-ahl al-qarn at-tosiʼ» toʻrt jildda, Ibn Hajarning Misr qozilari tarixiga zayl, Ibn al-Jazariyning «Tabaqot al-qurro»siga zayl, az-Zahabiyning «Duval al-islom»iga zayl, sakkizinchi va toʻqqizinchi asr ahlining vafotlari haqida «ash-Shofiy min al-alam fi vafayot al-umam», an-Navaviy, Ibn Hishom, al-Azud, al-Hofiz Ibn Hajar, Ibn al-Hummom tarjimalari va oʻz tarjimasi haqida alohida asarlar, bir necha jildlik «at-Tarix al-muhit» hamda «al-Qavl al-munbiy fi zamm Ibn Arabiy». Xullas, u katta imomlardan: shogirdi Shayx Jorulloh ibn Fahd al-Makkiy «az-Zav al-lomiʼ»da uning oʻz tarjimasi ortidan shunday yozgan: «Shayximiz oʻzi haqida aytgan goʻzal sifatlarga haqiqatan loyiqdir; ulugʻ Allohga qasamki, keyingi huffozlar ichida uningdek kishini koʻrmadim» — u oʻz fanini biladigan, tarjimalarida insofli edi; Jorullohning bobosi ham uning tarjimasida «u oʻz fanida yakkalandi, nomi ufqlarda uchdi, bu va boshqa fanlarda tasniflari koʻpaydi va koʻpi sharqu gʻarbga, Shom va Yamanga tarqadi; hozir hadis ilmlarini undek biladigan, undan koʻproq va chiroyliroq tasnif qiladigan kishini bilmayman; ufqlar ulamosi, shayxlar, talabalar va safdoshlar ularni undan oldi; rijol ismlari, rovilar ahvoli, jarh va taʼdilni bilishda qoʻli uzun va bunda unga ishora qilinadi» degan.831-йил рабиъул-аввалида туғилган; мухтасарларнинг кўпини ёд олиб, Ибн Ҳажар, ал-Жамол ибн Ҳишом ал-Ҳанбалий, Солиҳ ал-Булқиний, аш-Шараф ал-Мановий, аш-Шумунний ва Ибн ал-Ҳуммомга ўқиган — Ибн Ҳажарга мулозим бўлиб ундан фойда олган ва ҳадисда у орқали етишган. Бу ишга бутунлай берилиб, олий ва нозил иснодларни эшитган, Миср ва унинг атрофларида ўз асри шайхларидан олиб, улар тўрт юз шайхга етган; сўнг ҳаж қилиб Макка ва Мадина шайхларидан олган, ватанига қайтиб Искандария, Қуддус, Халил, Думёт, Дамашқ ва Шом ҳамда Мисрнинг бошқа жиҳатларига сафар қилган. Бу ишда етук бўлиб тенгдошларидан ўтди ва ҳадисдан шу қадар ёд олдики, ўз асри аҳлидан яккаланиб қолди. 870-йилда аҳли ва болалари билан ҳаж қилиб мужовир бўлган, Ҳарамайн аҳли ундан фойда олган; кейин Қоҳирага қайтиб, улуғ шайхлари ва уларнинг шайхлари қилганидек ҳадис имло қилган. Таснифлари: шайхлари таржималарида уч жилдлик китоб, «ат-Тазкира» жилдларда, «Арбаъин ан-Нававий» тахрижи, Ибн Ҳажарнинг «ал-Азкор» тахрижига такмила, Абу Нуаймнинг олий ҳадислари тахрижи, «Фатҳ ал-муғис би-шарҳ Алфият ал-ҳадис» йўғон бир жилдда, ан-Нававийнинг «ат-Тақриб»ига шарҳ, «Булуғ ал-амал фи талхис китоб ад-Дорақутний фи-л-илал», ат-Термизийнинг «аш-Шамоил»и шарҳи, «ал-Қавл ал-муфид фи изоҳ шарҳ ал-Умда ли-Ибн Дақиқ ал-Ийд» (бошидан ози ёзилган), 845-йилдан тўққизинчи аср бошигача воқеаларда ал-Мақризий тарихига тўрт жилдлик зайл, «аз-Зав ал-ломиъ ли-аҳл ал-қарн ат-тосиъ» тўрт жилдда, Ибн Ҳажарнинг Миср қозилари тарихига зайл, Ибн ал-Жазарийнинг «Табақот ал-қурро»сига зайл, аз-Заҳабийнинг «Дувал ал-ислом»ига зайл, саккизинчи ва тўққизинчи аср аҳлининг вафотлари ҳақида «аш-Шофий мин ал-алам фи вафаёт ал-умам», ан-Нававий, Ибн Ҳишом, ал-Азуд, ал-Ҳофиз Ибн Ҳажар, Ибн ал-Ҳуммом таржималари ва ўз таржимаси ҳақида алоҳида асарлар, бир неча жилдлик «ат-Тарих ал-муҳит» ҳамда «ал-Қавл ал-мунбий фи замм Ибн Арабий». Хуллас, у катта имомлардан: шогирди Шайх Жоруллоҳ ибн Фаҳд ал-Маккий «аз-Зав ал-ломиъ»да унинг ўз таржимаси ортидан шундай ёзган: «Шайхимиз ўзи ҳақида айтган гўзал сифатларга ҳақиқатан лойиқдир; улуғ Аллоҳга қасамки, кейинги ҳуффозлар ичида унингдек кишини кўрмадим» — у ўз фанини биладиган, таржималарида инсофли эди; Жоруллоҳнинг бобоси ҳам унинг таржимасида «у ўз фанида яккаланди, номи уфқларда учди, бу ва бошқа фанларда таснифлари кўпайди ва кўпи шарқу ғарбга, Шом ва Яманга тарқади; ҳозир ҳадис илмларини ундек биладиган, ундан кўпроқ ва чиройлироқ тасниф қиладиган кишини билмайман; уфқлар уламоси, шайхлар, талабалар ва сафдошлар уларни ундан олди; рижол исмлари, ровилар аҳволи, жарҳ ва таъдилни билишда қўли узун ва бунда унга ишора қилинади» деган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 184Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 184