Muhammad ibn Abu Bakr ibn Abu-l-Qosim al-Hamdoniy, soʻng ad-Dimashqiy, as-Sakkokiniy nomi bilan mashhur
Muhaddis
al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy)ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий)
Damashqda tugʻilib hadis talab qildi, adab oʻrgandi va yoshligida bir jamoadan eshitdi. Pichoqchilik hunarida bir rofiziy shayx huzurida oʻtirdi va u uning aqidasini buzdi — shundan keyin imomiylardan bir jamoadan ilm oldi. Nazmi va fazilatlari bor; ittihod masalasida al-Afif at-Tilimsoniyga rad yozdi. Madinai nabaviyada uning amiri huzurida turdi; undan sahobalarni soʻkkani eshitilmagan, aksincha ularning fazilatlarida nazmi bor. Ibn Hajar: «Qadar haqida munozara qilar va jabrni inkor qilardi; unda taabbud va rizq kengligi bor edi». Ibn Taymiya: «U shundaylardanki, shiiy u bilan sunniy boʻladi, sunniy u bilan shiiy boʻladi». az-Zahabiy: «Suhbati shirin, zehnli, olim edi; unda eʼtizol bor, ammo diyonat, islom va taabbudga oʻralgan; undan eshitdik». Umrining oxirida qaytgani va «Sahih al-Buxoriy»ni koʻchirgani aytiladi. Ibn Hajar: vafotidan ancha keyin uning xatiga oʻxshash xat bilan «at-Taroif fi maʼrifat at-tavoif» degan, Islom diniga taʼna keltiruvchi kitob topildi — unda mushkul hadislarni keltirib, matnlari haqida nima deyayotganini biladigan kishi kalomi bilan gapirgan, ammo kitobning tuzilishi undan zindiqlikka dalolat qiladi; oxirida «uni musannifi Abdulhamid ibn Dovud al-Misriy yozdi» degan — bu ism esa mavjud emas. Damashq ahlidan bir jamoa bu uning xati ekaniga guvohlik berdi; Taqiyuddin as-Subkiy uni oʻz huzuriga olib, kechasi kesib, suv bilan yuvib tashladi. Imoduddin ibn Kasir unga baytlarni nisbat bergan va Ibn Taymiya ularga javob bergan. Safar oyida vafot etdi. Ash-Shavkoniy: xatning oʻsha kitobda uning xatiga oʻxshashi bilan uni musannifi deb qatʼiy hukm qilish halol emas — xat uniki boʻlmasligi mumkin, uniki boʻlsa ham uni tuzgan boshqasi boʻlib, u faqat oʻz xati bilan koʻchirgan boʻlishi mumkin; shubhasiz gʻoliy rofiziylarning koʻpida shu turdagi narsalar bor.Дамашқда туғилиб ҳадис талаб қилди, адаб ўрганди ва ёшлигида бир жамоадан эшитди. Пичоқчилик ҳунарида бир рофизий шайх ҳузурида ўтирди ва у унинг ақидасини бузди — шундан кейин имомийлардан бир жамоадан илм олди. Назми ва фазилатлари бор; иттиҳод масаласида ал-Афиф ат-Тилимсонийга рад ёзди. Мадинаи набавияда унинг амири ҳузурида турди; ундан саҳобаларни сўккани эшитилмаган, аксинча уларнинг фазилатларида назми бор. Ибн Ҳажар: «Қадар ҳақида мунозара қилар ва жабрни инкор қиларди; унда тааббуд ва ризқ кенглиги бор эди». Ибн Таймия: «У шундайларданки, шиий у билан сунний бўлади, сунний у билан шиий бўлади». аз-Заҳабий: «Суҳбати ширин, зеҳнли, олим эди; унда эътизол бор, аммо диёнат, ислом ва тааббудга ўралган; ундан эшитдик». Умрининг охирида қайтгани ва «Саҳиҳ ал-Бухорий»ни кўчиргани айтилади. Ибн Ҳажар: вафотидан анча кейин унинг хатига ўхшаш хат билан «ат-Тароиф фи маърифат ат-тавоиф» деган, Ислом динига таъна келтирувчи китоб топилди — унда мушкул ҳадисларни келтириб, матнлари ҳақида нима деяётганини биладиган киши каломи билан гапирган, аммо китобнинг тузилиши ундан зиндиқликка далолат қилади; охирида «уни мусаннифи Абдулҳамид ибн Довуд ал-Мисрий ёзди» деган — бу исм эса мавжуд эмас. Дамашқ аҳлидан бир жамоа бу унинг хати эканига гувоҳлик берди; Тақиюддин ас-Субкий уни ўз ҳузурига олиб, кечаси кесиб, сув билан ювиб ташлади. Имодуддин ибн Касир унга байтларни нисбат берган ва Ибн Таймия уларга жавоб берган. Сафар ойида вафот этди. Аш-Шавконий: хатнинг ўша китобда унинг хатига ўхшаши билан уни мусаннифи деб қатъий ҳукм қилиш ҳалол эмас — хат уники бўлмаслиги мумкин, уники бўлса ҳам уни тузган бошқаси бўлиб, у фақат ўз хати билан кўчирган бўлиши мумкин; шубҳасиз ғолий рофизийларнинг кўпида шу турдаги нарсалар бор.
Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 151Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 151
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Bizga Ali aytdi: bizga Yahyo ibn Odam hadis aytdi: bizga Ibn Abu Zoida Muhammad ibn Abu-l-Qosimdan, u Abdulmalik ibn Saʼid ibn Jubayrdan, u otasidan, u Ibn Abbosdan hadis aytdi: Banu Sahmdan bir kishi Tamim ad-Doriy va Adiy ibn Baddoʼ bilan (safarga) chiqdi. Sahmiy musulmon yoʻq bir yurtda vafot etdi. Ikkovi uning merosini olib kelganda, oltin bilan naqshlangan kumush jom yoʻqoldi. Rasululloh ﷺ ularga qasam ichirdi. Soʻng jom Makkada topildi; ular: «Uni Tamim va Adiydan sotib oldik», deyishdi. Shunda (marhumning) yaqinlaridan ikki kishi turib: «Bizning guvohligimiz ularnikidan haqroq, jom esa ularning sohibiniki», deb qasam ichdi. (Ibn Abbos) dedi: ular haqida «Ey iymon keltirganlar! Oranglardagi guvohlik...» (oyati) nozil boʻldi. Abu Usoma aytdi: menga Muhammad ibn Abu-l-Qosim hadis aytdi, u Ikrimadan eshitgan: «(Sidrani qoplayotgan narsa) — oltindan boʻlgan kapalaklardir», dedi. Yana Abu Usoma Muhammad ibn Abu-l-Qosim at-Taviyldan, u Saʼid ibn Jubayrning ikki oʻgʻlidan, ular otasidan, u Ibn Abbosdan ov haqida rivoyat qilgan.Бизга Али айтди: бизга Яҳё ибн Одам ҳадис айтди: бизга Ибн Абу Зоида Муҳаммад ибн Абу-л-Қосимдан, у Абдулмалик ибн Саъид ибн Жубайрдан, у отасидан, у Ибн Аббосдан ҳадис айтди: Бану Саҳмдан бир киши Тамим ад-Дорий ва Адий ибн Баддў билан (сафарга) чиқди. Саҳмий мусулмон йўқ бир юртда вафот этди. Иккови унинг меросини олиб келганда, олтин билан нақшланган кумуш жом йўқолди. Расулуллоҳ ﷺ уларга қасам ичирди. Сўнг жом Маккада топилди; улар: «Уни Тамим ва Адийдан сотиб олдик», дейишди. Шунда (марҳумнинг) яқинларидан икки киши туриб: «Бизнинг гувоҳлигимиз уларникидан ҳақроқ, жом эса уларнинг соҳибиники», деб қасам ичди. (Ибн Аббос) деди: улар ҳақида «Эй иймон келтирганлар! Оранглардаги гувоҳлик...» (ояти) нозил бўлди. Абу Усома айтди: менга Муҳаммад ибн Абу-л-Қосим ҳадис айтди, у Икримадан эшитган: «(Сидрани қоплаётган нарса) — олтиндан бўлган капалаклардир», деди. Яна Абу Усома Муҳаммад ибн Абу-л-Қосим ат-Тавийлдан, у Саъид ибн Жубайрнинг икки ўғлидан, улар отасидан, у Ибн Аббосдан ов ҳақида ривоят қилган.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 1, b. 570Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 1, б. 570