Muhammad ibn ad-Damdamakiy

as-Saxoviy «az-Zav al-lomiʼ»da aytadi: u Shirvon iqlimiga yaqin bir togʻdagi gʻorda oʻtirgan obid kishi boʻlib, egnida oʻzini yopadigan kiyim, boshida koʻzlarini bekitadigan qalpoq bor; odamlar uni koʻrish uchun toʻda-toʻda kirishadi va yaqinlashib Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga salavot aytishsa, u boshini qimirlatadi. U yerdan kelganlar xabarining mashhurligidan qatʼiy ekanini daʼvo qilishadi va uning 836-yil atrofida vafot etganini, 834-yilgacha esa taʼriflangan holda qolganini aytishadi. al-Maqriziy «Uqud»ida shuni keltirgan, balki baʼzilardan uning toʻrt yuz yildan ortiq muddat oldin vafot etganini va gʻorda qiblaga qarab, namozdagi tashahhud holatida oʻtirganini naql qilgan. Sabab shuki, shayxi unga azon vaqti kirganini bildirganda «Bir soat sabr qil» degan va takrorlanganda ham shuni aytgan, shunda shayxi «Sen bir damdamakiy — soatchi ekansan, xolos» degan; u esa «Oyogʻingni oʻng oyogʻim ustiga qoʻyib osmonga qara» degan va shayxi ochiq eshikni hamda qanotlarini yozib azon aytayotgan xoʻrozni koʻrgan, u «Men besh vaqtda faqat shu xoʻrozdan keyin azon aytaman» degan; shunda shayxi unga «Mirzo» — yaʼni «Alloh seni chiritmasin» deb duo qilgan va duo ijobat boʻlib, u chirimagan. Bu hikoya «ad-Damdamakiy» uning oʻz sifati, otasining sifati emasligini bildiradi. Aytilganlardan yana biri: Temurlang uni tuproqqa koʻmganida ustiga qoʻshinidan koʻp kishini halok qilgan katta yomgʻir va doʻl yubordi, shunda u yerga oʻzini urib «Tavba, ey Shayx Muhammad» der edi.ас-Саховий «аз-Зав ал-ломиъ»да айтади: у Ширвон иқлимига яқин бир тоғдаги ғорда ўтирган обид киши бўлиб, эгнида ўзини ёпадиган кийим, бошида кўзларини бекитадиган қалпоқ бор; одамлар уни кўриш учун тўда-тўда киришади ва яқинлашиб Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга салавот айтишса, у бошини қимирлатади. У ердан келганлар хабарининг машҳурлигидан қатъий эканини даъво қилишади ва унинг 836-йил атрофида вафот этганини, 834-йилгача эса таърифланган ҳолда қолганини айтишади. ал-Мақризий «Уқуд»ида шуни келтирган, балки баъзилардан унинг тўрт юз йилдан ортиқ муддат олдин вафот этганини ва ғорда қиблага қараб, намоздаги ташаҳҳуд ҳолатида ўтирганини нақл қилган. Сабаб шуки, шайхи унга азон вақти кирганини билдирганда «Бир соат сабр қил» деган ва такрорланганда ҳам шуни айтган, шунда шайхи «Сен бир дамдамакий — соатчи экансан, холос» деган; у эса «Оёғингни ўнг оёғим устига қўйиб осмонга қара» деган ва шайхи очиқ эшикни ҳамда қанотларини ёзиб азон айтаётган хўрозни кўрган, у «Мен беш вақтда фақат шу хўроздан кейин азон айтаман» деган; шунда шайхи унга «Мирзо» — яъни «Аллоҳ сени чиритмасин» деб дуо қилган ва дуо ижобат бўлиб, у чиримаган. Бу ҳикоя «ад-Дамдамакий» унинг ўз сифати, отасининг сифати эмаслигини билдиради. Айтилганлардан яна бири: Темурланг уни тупроққа кўмганида устига қўшинидан кўп кишини ҳалок қилган катта ёмғир ва дўл юборди, шунда у ерга ўзини уриб «Тавба, эй Шайх Муҳаммад» дер эди.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 170Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 170