Muhammad ibn Ahmad ibn Usmon ibn Qoymoz ibn Abdulloh, asli turkmon, al-Foriqiy, soʻng ad-Dimashqiy, Abu Abdulloh Shamsuddin az-Zahabiy

Katta hofiz, tarixchi, oʻlkalarda yuradigan tasniflar sohibi. Rabiʼ ul-oxirning uchinchisida tugʻilgan; tugʻilgan yilida emikdosh akasining gʻamxoʻrligi bilan bir jamoa unga ijozat berdi. 690 yildan keyin oʻzi talab qilib Ibn Asokir va uning tabaqasidan koʻp eshitdi, soʻng Qohiraga rihlat qilib ad-Dimyotiy, Ibn as-Savvof va boshqalardan oldi; oʻziga oʻttizta shahar taxrij qildi. Hadis fanida mohir boʻlib, unda koʻp foydali majmualar toʻpladi. Ibn Hajar: «Hatto zamondoshlarining eng koʻp tasnif qilgani boʻldi va «Tarix al-Islom»ni toʻplab, ayniqsa muhaddislar xabarlarini tahrir qilishda oʻzidan oldingilardan oshib ketdi». Ash-Shavkoniy buni faqat muhaddislar xabarlariga nisbatan deb izohlaydi, boshqalar bunda undan kengroq. Undan koʻp muxtasarlar chiqargan: «an-Nubalo», «al-Ibar», «Talxis at-tarix», «Tabaqot al-huffoz» va «Tabaqot al-qurro». «Tarix al-Islom» yigirma jilddan ortiq — ash-Shavkoniy undan juzʼlarni koʻrgan; «an-Nubalo» yigirma jildcha — undan ham juzʼlarni koʻrgan va u asl koʻpincha nabil boʻlgani ham, boʻlmagani ham uchun boʻlgani hisobiga muxtasar sanaladi, «an-Nubalo» esa faqat nabillar uchun, lekin unda nabillar tarjimalarini «Tarix al-Islom»da boʻlmagan darajada uzaytirgan. Asarlaridan yana rijol naqdida «al-Mizon» — uni haqlarida gap aytilgan zaiflarga xoslagan, uch katta jildlik foydali kitob; mashhur «al-Koshif», al-Bayhaqiyning «as-Sunan al-kubro»sining muxtasari, shayxi al-Mizziyning «Tahzib al-Kamol»i muxtasari; oʻziga «al-Muʼjam as-sagʻir», «al-Kabir» va muhaddislarga xos maʼjam taxrij qilgan — unda oʻsha asr talabalarining koʻpini zikr etgan va ularning koʻpi undan keyin qirq yilcha yashagan; shayxlari, tengdoshlari va shogirdlari uchun ham taxrij qilgan. Barcha tasniflari maqbul va ragʻbatli: odamlar ular uchun rihlat qilib undan oldilar, tarqatdilar, oʻqidilar, hayotligida yozdilar va yer yuzining hamma buqʼasiga uchdi; ularda goʻzal taʼbirlari va nozik lafzlari bor — bu yoʻlni na zamondoshlari, na oldingilar, na keyingilar tutdi. Xullas, tarixda zamondoshlari va undan keyingilar unga qaram; bu fanda hech kim uning jamlaganidek jamlamadi va tahriridek tahrir qilmadi. al-Badr an-Nobulusiy oʻz mashiyaxasida: «Rijolda va ularning ahvolida zamonasining allomasi edi, fahmi yaxshi, zehni oʻtkir; shuhrati uni uzaytirishdan kifoya qiladi». Shogirdi as-Subkiy uni koʻp qoraladi va oʻzining «Tabaqot ash-shofiʼiya»sining bir necha joyida zikr qildi, ammo bir narsa keltira olmadi — aytgani shuki, u zohiriylar va hanbaliylarga tarjima yozsa maqtovni uzaytirar, shofiʼiy yoki hanafiyga tarjima yozsa haqqini toʻla bermas edi. Ash-Shavkoniyning nazdida bu «bu shikoyatning ori senga tegmaydi» degan qadimgi soʻz kabidir: kishi hadis muhabbati bilan toʻlgan va bu unga gʻolib boʻlgani uchun odamlar uning nazdida hadis ahli boʻlib qolgan; ularning muhaqqiqlari va kattalari koʻpi u maqtovni uzaytirgan kishilardir — faqat taqlid gʻolib boʻlgan va umrini foyda bermaydigan narsa bilan oʻtkazganlar bundan mustasno. As-Subkiy yana «Qalam olsa gʻazablanardi, hatto nima deyayotganini bilmasdi» degan — ash-Shavkoniy buni botil sanaydi: tasniflari bu soʻzning aksiga guvohlik beradi, koʻpi insof va fozillarni himoya qilish; qalami kimnidir qoralab yursa, u zamondoshi boʻlmasa buni boshqadan rivoyat qilgan, zamondoshi boʻlsa koʻpincha faqat haqli kishiga qilgan — nodir holda buning xilofi boʻlsa, bu bashar ishi, maʼsumdan boshqa har kimning soʻzidan olinadi va tashlanadi.Катта ҳофиз, тарихчи, ўлкаларда юрадиган таснифлар соҳиби. Рабиъ ул-охирнинг учинчисида туғилган; туғилган йилида эмикдош акасининг ғамхўрлиги билан бир жамоа унга ижозат берди. 690 йилдан кейин ўзи талаб қилиб Ибн Асокир ва унинг табақасидан кўп эшитди, сўнг Қоҳирага риҳлат қилиб ад-Димётий, Ибн ас-Саввоф ва бошқалардан олди; ўзига ўттизта шаҳар тахриж қилди. Ҳадис фанида моҳир бўлиб, унда кўп фойдали мажмуалар тўплади. Ибн Ҳажар: «Ҳатто замондошларининг энг кўп тасниф қилгани бўлди ва «Тарих ал-Ислом»ни тўплаб, айниқса муҳаддислар хабарларини таҳрир қилишда ўзидан олдингилардан ошиб кетди». Аш-Шавконий буни фақат муҳаддислар хабарларига нисбатан деб изоҳлайди, бошқалар бунда ундан кенгроқ. Ундан кўп мухтасарлар чиқарган: «ан-Нубало», «ал-Ибар», «Талхис ат-тарих», «Табақот ал-ҳуффоз» ва «Табақот ал-қурро». «Тарих ал-Ислом» йигирма жилддан ортиқ — аш-Шавконий ундан жузъларни кўрган; «ан-Нубало» йигирма жилдча — ундан ҳам жузъларни кўрган ва у асл кўпинча набил бўлгани ҳам, бўлмагани ҳам учун бўлгани ҳисобига мухтасар саналади, «ан-Нубало» эса фақат набиллар учун, лекин унда набиллар таржималарини «Тарих ал-Ислом»да бўлмаган даражада узайтирган. Асарларидан яна рижол нақдида «ал-Мизон» — уни ҳақларида гап айтилган заифларга хослаган, уч катта жилдлик фойдали китоб; машҳур «ал-Кошиф», ал-Байҳақийнинг «ас-Сунан ал-кубро»сининг мухтасари, шайхи ал-Миззийнинг «Таҳзиб ал-Камол»и мухтасари; ўзига «ал-Муъжам ас-сағир», «ал-Кабир» ва муҳаддисларга хос маъжам тахриж қилган — унда ўша аср талабаларининг кўпини зикр этган ва уларнинг кўпи ундан кейин қирқ йилча яшаган; шайхлари, тенгдошлари ва шогирдлари учун ҳам тахриж қилган. Барча таснифлари мақбул ва рағбатли: одамлар улар учун риҳлат қилиб ундан олдилар, тарқатдилар, ўқидилар, ҳаётлигида ёздилар ва ер юзининг ҳамма буқъасига учди; уларда гўзал таъбирлари ва нозик лафзлари бор — бу йўлни на замондошлари, на олдингилар, на кейингилар тутди. Хуллас, тарихда замондошлари ва ундан кейингилар унга қарам; бу фанда ҳеч ким унинг жамлаганидек жамламади ва таҳриридек таҳрир қилмади. ал-Бадр ан-Нобулусий ўз машияхасида: «Рижолда ва уларнинг аҳволида замонасининг алломаси эди, фаҳми яхши, зеҳни ўткир; шуҳрати уни узайтиришдан кифоя қилади». Шогирди ас-Субкий уни кўп қоралади ва ўзининг «Табақот аш-шофиъия»сининг бир неча жойида зикр қилди, аммо бир нарса келтира олмади — айтгани шуки, у зоҳирийлар ва ҳанбалийларга таржима ёзса мақтовни узайтирар, шофиъий ёки ҳанафийга таржима ёзса ҳаққини тўла бермас эди. Аш-Шавконийнинг наздида бу «бу шикоятнинг ори сенга тегмайди» деган қадимги сўз кабидир: киши ҳадис муҳаббати билан тўлган ва бу унга ғолиб бўлгани учун одамлар унинг наздида ҳадис аҳли бўлиб қолган; уларнинг муҳаққиқлари ва катталари кўпи у мақтовни узайтирган кишилардир — фақат тақлид ғолиб бўлган ва умрини фойда бермайдиган нарса билан ўтказганлар бундан мустасно. Ас-Субкий яна «Қалам олса ғазабланарди, ҳатто нима деяётганини билмасди» деган — аш-Шавконий буни ботил санайди: таснифлари бу сўзнинг аксига гувоҳлик беради, кўпи инсоф ва фозилларни ҳимоя қилиш; қалами кимнидир қоралаб юрса, у замондоши бўлмаса буни бошқадан ривоят қилган, замондоши бўлса кўпинча фақат ҳақли кишига қилган — нодир ҳолда бунинг хилофи бўлса, бу башар иши, маъсумдан бошқа ҳар кимнинг сўзидан олинади ва ташланади.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 110Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 110