Muhammad ibn al-Hasan ibn Ahmad al-Haymiy al-Kavkaboniy, qozi va adib
Muhaddis
al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy)ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий)
Kavkabonda qozi boʻlgan; ravon nazmi bor va kitobda ikki qasidasining matlaʼi keltiriladi, sheʼri esa koʻp; «Nasmat as-sahar» sohibi unga tarjima yozgan. Undan ikki voqea naql qilinadi. Birinchisi: bir ming bir yuz oʻn birinchi yil shavvolida u xabar berishicha, Shibomda bir ayolga oshiqligini oshkor qilgan, shaytonlik va dadillikda mashhur bir kishi bor edi; kuchi zoʻrligidan ayol undan qutula olmasdi. Oʻrim-yigʻim kunlarida u Shibom tashqarisidagi latif uyida ekinini qoʻriqlab, shaʼbonning oʻrtasi — barakasi bilan mashhur kechada oʻsha ayol bilan xilvatda edi; koʻzlar uyquga ketganda Shibom ahli momaqaldiroqqa oʻxshash ovoz eshitgan — «men ham ular orasida edim», deydi u; odamlar qattiq qoʻrqib, tomlarga chiqishgan; qoʻriqchilar oʻsha kishining uyi tomon yugurib, katta bir yulduz tushdi, hech qachon eshitilmagan ovozi bor edi, deyishgan; borsalar, uy tuproq uyumiga aylanib, kishi ichida qolgan edi va ayol u bilan ekanini bilishmasdi. «Meni ham chaqirishdi, chunki men qozi edim; tongacha kavlashdi va nihoyat u ayol ustida, fahsh holatida koʻrindi — ikkalasi koʻmirga aylangan edi; chiqarib dafn qilishdi, bu bir ibrat boʻldi», deydi. Ikkinchisi: Shahora qalʼasida yashaydigan Ahmad ibn Soloh al-Gʻiforiy ismli faqih kasal boʻlib, hushidan ketgan, ahli undan umid uzib, qiblaga qaratib qoʻygan va atrofida Qurʼon oʻqib oʻtirishgan; shu payt bir miskin eshikka kelib, xotini unga bir laganda don bergan; soʻrovchi ketgach kasal oʻziga kelib, taom soʻragan va gapirib: «Men hushsiz, ogʻir holatda ekanman, eshikdan qassobga oʻxshash, yeng-shimini shimargan, qoʻlida katta pichogʻi bor kishi kirdi; belbogʻidan qayroq chiqarib, pichoqni charxlay boshladi, keyin meni soʻyish uchun yaqin kelib, koʻkragim ustiga oʻtirdi va men unga tikilib qoldim. Shu asnoda shift yorilib, undan gʻoyat koʻrkam, xushboʻy ikki oq kishi tushdi; birining qoʻlida don solingan lagan bor edi; ular uni meni oʻldirishdan tiyishdi, unga nimadir dedilar va laganga ishora qildilar; men ulardan Alloh sadaqa barakasi bilan umrimni uzaytirganini tushundim. U pichoqni qaytarib soldi, ular esa: falonchining oldiga bor, dedilar — u mening qoʻshnim edi; soʻng oʻzlari tushgan shiftga koʻtarilishdi, u kishi ham chiqib ketdi», degan; shundan keyin qoʻshnisining uyidan faryod eshitilgan.Кавкабонда қози бўлган; равон назми бор ва китобда икки қасидасининг матлаъи келтирилади, шеъри эса кўп; «Насмат ас-саҳар» соҳиби унга таржима ёзган. Ундан икки воқеа нақл қилинади. Биринчиси: бир минг бир юз ўн биринчи йил шавволида у хабар беришича, Шибомда бир аёлга ошиқлигини ошкор қилган, шайтонлик ва дадилликда машҳур бир киши бор эди; кучи зўрлигидан аёл ундан қутула олмасди. Ўрим-йиғим кунларида у Шибом ташқарисидаги латиф уйида экинини қўриқлаб, шаъбоннинг ўртаси — баракаси билан машҳур кечада ўша аёл билан хилватда эди; кўзлар уйқуга кетганда Шибом аҳли момақалдироққа ўхшаш овоз эшитган — «мен ҳам улар орасида эдим», дейди у; одамлар қаттиқ қўрқиб, томларга чиқишган; қўриқчилар ўша кишининг уйи томон югуриб, катта бир юлдуз тушди, ҳеч қачон эшитилмаган овози бор эди, дейишган; борсалар, уй тупроқ уюмига айланиб, киши ичида қолган эди ва аёл у билан эканини билишмасди. «Мени ҳам чақиришди, чунки мен қози эдим; тонгача кавлашди ва ниҳоят у аёл устида, фаҳш ҳолатида кўринди — иккаласи кўмирга айланган эди; чиқариб дафн қилишди, бу бир ибрат бўлди», дейди. Иккинчиси: Шаҳора қалъасида яшайдиган Аҳмад ибн Солоҳ ал-Ғифорий исмли фақиҳ касал бўлиб, ҳушидан кетган, аҳли ундан умид узиб, қиблага қаратиб қўйган ва атрофида Қуръон ўқиб ўтиришган; шу пайт бир мискин эшикка келиб, хотини унга бир лаганда дон берган; сўровчи кетгач касал ўзига келиб, таом сўраган ва гапириб: «Мен ҳушсиз, оғир ҳолатда эканман, эшикдан қассобга ўхшаш, енг-шимини шимарган, қўлида катта пичоғи бор киши кирди; белбоғидан қайроқ чиқариб, пичоқни чархлай бошлади, кейин мени сўйиш учун яқин келиб, кўкрагим устига ўтирди ва мен унга тикилиб қолдим. Шу аснода шифт ёрилиб, ундан ғоят кўркам, хушбўй икки оқ киши тушди; бирининг қўлида дон солинган лаган бор эди; улар уни мени ўлдиришдан тийишди, унга нимадир дедилар ва лаганга ишора қилдилар; мен улардан Аллоҳ садақа баракаси билан умримни узайтирганини тушундим. У пичоқни қайтариб солди, улар эса: фалончининг олдига бор, дедилар — у менинг қўшним эди; сўнг ўзлари тушган шифтга кўтарилишди, у киши ҳам чиқиб кетди», деган; шундан кейин қўшнисининг уйидан фарёд эшитилган.
Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 691Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 691
al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy)ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий)
Kavkabonda qozi boʻlgan va uygʻun sheʼr aytgan: «Naʼam hozihi anfosu urfi-s-sabo-n-najdiy…» hamda «Nasmatun ahdat li-qalbiy nafasan…» matlaʼli qasidalari shundandir; sheʼri koʻp, «Nasmat as-sahar» sohibi uni tarjimasiga kiritgan. «Nasmat as-sahar» sohibi undan ikki hikoyani keltiradi: 1111-yil shavvolida unga Shibomda bir ayolga oshiqligini oshkora qilib yurgan, kuchi va jasorati bilan mashhur bir kishi haqida — shaʼbon oyining oʻrtasidagi kechada u ayol bilan dala kulbasida yolgʻiz qolganda momaqaldiroqqa oʻxshash ovoz eshitilgani, uy tuproq uyumiga aylangani va oʻzi qozi sifatida qazish ustida hozir boʻlib, ikkovi kuygan koʻmirday holda topilib, dafn etilgani va bu ibrat boʻlgani; ikkinchisi, Shahoro qalʼasi ahlidan Ahmad ibn Solih al-Gʻiforiy degan faqih behush yotganda xotini bir kambagʻalga tovoqda don sadaqa qilgani va shundan keyin bemor oʻziga kelib, sadaqa barakasi bilan umri uzaytirilgani haqidagi tush-ko-tush hikoya.Кавкабонда қози бўлган ва уйғун шеър айтган: «Наъам ҳозиҳи анфосу урфи-с-сабо-н-наждий…» ҳамда «Насматун аҳдат ли-қалбий нафасан…» матлаъли қасидалари шундандир; шеъри кўп, «Насмат ас-саҳар» соҳиби уни таржимасига киритган. «Насмат ас-саҳар» соҳиби ундан икки ҳикояни келтиради: 1111-йил шавволида унга Шибомда бир аёлга ошиқлигини ошкора қилиб юрган, кучи ва жасорати билан машҳур бир киши ҳақида — шаъбон ойининг ўртасидаги кечада у аёл билан дала кулбасида ёлғиз қолганда момақалдироққа ўхшаш овоз эшитилгани, уй тупроқ уюмига айлангани ва ўзи қози сифатида қазиш устида ҳозир бўлиб, иккови куйган кўмирдай ҳолда топилиб, дафн этилгани ва бу ибрат бўлгани; иккинчиси, Шаҳоро қалъаси аҳлидан Аҳмад ибн Солиҳ ал-Ғифорий деган фақиҳ беҳуш ётганда хотини бир камбағалга товоқда дон садақа қилгани ва шундан кейин бемор ўзига келиб, садақа баракаси билан умри узайтирилгани ҳақидаги туш-ко-туш ҳикоя.
Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 153Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 153