Muhammad ibn Ali ibn Vahb ibn Mutiʼ ibn Abu-t-Toa Taqiyuddin al-Qushayriy, asli manfalutiy, al-Misriy al-Qusiy al-Molikiy soʻng ash-Shofeiy — Ibn Daqiq al-Iyd

Qohirada maskan tutgan katta imom, mashhur tasniflar sohibi; 625-yil shaʼbonida dengizdagi Yanbuʼ nohiyasida tugʻilgan. Misrda bir jamoadan eshitgan, Damashqqa safar qilib Ahmad ibn Abduddoyim, az-Zayn Xolid va boshqalardan eshitgan; yana ar-Rashid al-Attor, az-Zakiy, al-Munziriy va Ibn Abdussalomdan olgan. Barcha shaʼriy ilmlarda dengizga aylanib tengdoshlaridan oʻzdi, zamonning kattalari unga boʻysundi, ovozasi uchdi va talabalar undan oldi. Oʻtkir tasniflar bitgan: «al-Ilmom fi ahodis al-ahkom» va uning sharhini boshlab, ikki jildda oz hadis chiqargan — al-Hofiz Ibn Hajarning aytishicha, unda ilmlardagi doirasi kengligiga, ayniqsa istinbotiga dalolat qiladigan ajoyibotlar keltirgan; yigirma jildlik «al-Imom» kitobini toʻplagan — Ibn Hajar: «Koʻpi undan keyin yoʻqoldi»; hadis ilmlarida «al-Iqtiroh», mashhur «Sharh al-Umda», fiqh usulida al-Mutarriziy muqaddimasining sharhi va fiqhda Ibn al-Hojib muxtasarining bir qismiga sharh. az-Zahabiy: «Imom, mutafannin, mudaqqiq, usuliy, idrokli, adib, nahviy, zakiy, maʼnolarga shoʻngʻiydigan, aqli toʻliq, sokinligi koʻp, varaʼi toʻla, sunnatlarga davomli, mutolaa va toʻplashga berilgan, saxiy, joʻmard, nafsi zakiy, soʻzi oz, daʼvosi yoʻq edi; furuʼ va usulda qoʻli uzun, manqul va maʼqul ilmini biladigan edi; suvlar va najosatda vasvasa unga gʻolib kelgan va bu haqda xabarlar bor»; «Nomi shayxlari hayotidayoq mashhur boʻldi, zikri yoyildi va undan imomlar yetishdi; bahsida talashishga bormas, oz soʻz aytar va qaytarmasdi — hatto undan: «Chap tomondagi kotibga necha yildirki, ustimga bir narsa yozmadi» degani hikoya qilinadi». Qutbuddin al-Halabiy: «Ilm va zuhd bilan ustun chiqqanlardan, ikkala mazhabni biladigan, ikki usulda imom, hadis va uning ilmlarida hofiz boʻlib, bunda unga masal qilinardi; puxtalik va ehtiyotda oyat edi, qoʻrquvi qattiq, zikri doimiy, kechasi kam uxlar, uni mutolaa, zikr va tahajjud bilan kesardi, vaqtlarining hammasi obod edi; ilm talabalariga shafqatli, ularga yaxshiligi koʻp edi» — u Ibn Ravohdan eshitgan bir juzni tabaqasi oʻz xati bilan olib borganda: «Qaray-chi» degan, keyin: «Bu mening xatim, lekin samoʻini aniq bilmayman, eslay olmayman» deb uni rivoyat qilmagan; Ibn al-Munirdan ham samoʻi sahih boʻlsa-da rivoyat qilmagan. az-Zahabiy: «Menga yetishicha, Sulton Lojin huzuriga Shayx kirganda unga oʻrnidan turib, martabasidan bir qadam tashlagan». al-Barzoliy: «Ilmining moʻlligi, zehnining yaxshiligi, ilmlarda mutafanninligi, oʻzi bilan mashgʻulligi va aralashuvi kamligi hamda mustahkam din va vazmin aql bilan birga ittifoq qilingan; Molik mazhabini, soʻng Shofeiy mazhabini oʻqib, ikkovida dars bergan; hadis sanoatidan xabardor, ismlar, matnlar, lugʻatlar va rijolni biladigan; ikki usul, arab tili va adabda qoʻli uzun; Qusda voyaga yetib Qohiraga qatnagan; umrining oxirida shaharlarning shayxi va asrning olimi edi». Ibn az-Zamlakoniy: «Oʻz fanida imomlarning imomi va oʻz asrida ulamolarning allomasi; balki undan bir necha yil oldin ham ilm, din, zuhd va varaʼda uningdek kishi boʻlmagan; koʻp ilmlarda yakkalandi, tafsir va hadisni bilardi, ikkala mazhabni ulugʻ tarzda tahqiq qilardi, ikki usulni, nahv va lugʻatni bilardi; tahqiq, tadqiq va maʼnolarga shoʻngʻishda nihoya unga yetadi — muvofiq ham, muxolif ham unga iqror boʻldi va podshohlar uni ulugʻladi». Matn shu yerda uzilib qoladi.Қоҳирада маскан тутган катта имом, машҳур таснифлар соҳиби; 625-йил шаъбонида денгиздаги Янбуъ ноҳиясида туғилган. Мисрда бир жамоадан эшитган, Дамашққа сафар қилиб Аҳмад ибн Абдуддойим, аз-Зайн Холид ва бошқалардан эшитган; яна ар-Рашид ал-Аттор, аз-Закий, ал-Мунзирий ва Ибн Абдуссаломдан олган. Барча шаърий илмларда денгизга айланиб тенгдошларидан ўзди, замоннинг катталари унга бўйсунди, овозаси учди ва талабалар ундан олди. Ўткир таснифлар битган: «ал-Илмом фи аҳодис ал-аҳком» ва унинг шарҳини бошлаб, икки жилдда оз ҳадис чиқарган — ал-Ҳофиз Ибн Ҳажарнинг айтишича, унда илмлардаги доираси кенглигига, айниқса истинботига далолат қиладиган ажойиботлар келтирган; йигирма жилдлик «ал-Имом» китобини тўплаган — Ибн Ҳажар: «Кўпи ундан кейин йўқолди»; ҳадис илмларида «ал-Иқтироҳ», машҳур «Шарҳ ал-Умда», фиқҳ усулида ал-Мутарризий муқаддимасининг шарҳи ва фиқҳда Ибн ал-Ҳожиб мухтасарининг бир қисмига шарҳ. аз-Заҳабий: «Имом, мутафаннин, мудаққиқ, усулий, идрокли, адиб, наҳвий, закий, маъноларга шўнғийдиган, ақли тўлиқ, сокинлиги кўп, вараъи тўла, суннатларга давомли, мутолаа ва тўплашга берилган, сахий, жўмард, нафси закий, сўзи оз, даъвоси йўқ эди; фуруъ ва усулда қўли узун, манқул ва маъқул илмини биладиган эди; сувлар ва нажосатда васваса унга ғолиб келган ва бу ҳақда хабарлар бор»; «Номи шайхлари ҳаётидаёқ машҳур бўлди, зикри ёйилди ва ундан имомлар етишди; баҳсида талашишга бормас, оз сўз айтар ва қайтармасди — ҳатто ундан: «Чап томондаги котибга неча йилдирки, устимга бир нарса ёзмади» дегани ҳикоя қилинади». Қутбуддин ал-Ҳалабий: «Илм ва зуҳд билан устун чиққанлардан, иккала мазҳабни биладиган, икки усулда имом, ҳадис ва унинг илмларида ҳофиз бўлиб, бунда унга масал қилинарди; пухталик ва эҳтиётда оят эди, қўрқуви қаттиқ, зикри доимий, кечаси кам ухлар, уни мутолаа, зикр ва таҳажжуд билан кесарди, вақтларининг ҳаммаси обод эди; илм талабаларига шафқатли, уларга яхшилиги кўп эди» — у Ибн Равоҳдан эшитган бир жузни табақаси ўз хати билан олиб борганда: «Қарай-чи» деган, кейин: «Бу менинг хатим, лекин самўини аниқ билмайман, эслай олмайман» деб уни ривоят қилмаган; Ибн ал-Мунирдан ҳам самўи саҳиҳ бўлса-да ривоят қилмаган. аз-Заҳабий: «Менга етишича, Султон Ложин ҳузурига Шайх кирганда унга ўрнидан туриб, мартабасидан бир қадам ташлаган». ал-Барзолий: «Илмининг мўллиги, зеҳнининг яхшилиги, илмларда мутафаннинлиги, ўзи билан машғуллиги ва аралашуви камлиги ҳамда мустаҳкам дин ва вазмин ақл билан бирга иттифоқ қилинган; Молик мазҳабини, сўнг Шофеий мазҳабини ўқиб, икковида дарс берган; ҳадис саноатидан хабардор, исмлар, матнлар, луғатлар ва рижолни биладиган; икки усул, араб тили ва адабда қўли узун; Қусда вояга етиб Қоҳирага қатнаган; умрининг охирида шаҳарларнинг шайхи ва асрнинг олими эди». Ибн аз-Замлаконий: «Ўз фанида имомларнинг имоми ва ўз асрида уламоларнинг алломаси; балки ундан бир неча йил олдин ҳам илм, дин, зуҳд ва вараъда унингдек киши бўлмаган; кўп илмларда яккаланди, тафсир ва ҳадисни биларди, иккала мазҳабни улуғ тарзда таҳқиқ қиларди, икки усулни, наҳв ва луғатни биларди; таҳқиқ, тадқиқ ва маъноларга шўнғишда ниҳоя унга етади — мувофиқ ҳам, мухолиф ҳам унга иқрор бўлди ва подшоҳлар уни улуғлади». Матн шу ерда узилиб қолади.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 229Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 229