Muhammad ibn Aslam at-Tusiy

U Muhammad ibn Aslam ibn Solim ibn Yazid — imom, hofiz, rabboniy olim, Shayxul-islom Abul-Hasan al-Kindiy — ularning mavlosi — al-Xurosoniy at-Tusiydir. Tugʻilishi 180 h. yil atrofidadir. Yazid ibn Horun, Yaʼlo ibn Ubayd va uning akasi Muhammad ibn Ubayd, Jaʼfar ibn Avn al-Amriy, Ubaydulloh ibn Muso, Abu Abdurrahmon al-Muqriʼ, Husayn ibn al-Valid an-Naysoburiy, Qabisa, Abu Naʼym, Ibn Jurayjning shogirdi Abdulhakam ibn Maysara, an-Nazr ibn Shumayl, Muhozir ibn al-Muvarriʼ, Yahyo ibn Abu Bukayr va Muslim ibn Ibrohimdan eshitdi. «al-Musnad», «al-Arbaʼin» va boshqa kitoblarni tasnif qildi. Undan Ibrohim ibn Abu Tolib, al-Husayn ibn Muhammad al-Qabboniy, imomlar imomi Ibn Xuzayma, Abu Bakr ibn Abu Dovud, Muhammad ibn Vakiʼ at-Tusiy, Muhammad ibn Ahmad ibn Zuhayr at-Tusiy, Zanjuvayh ibn Muhammad al-Labbod, al-Hasan ibn Ali ibn Nasr at-Tusiy va koʻplar hadis oldilar; tengdoshlaridan Ali ibn al-Hasan al-Hiloliy bilan Muhammad ibn Abdulvahhob al-Farroʼ ham undan rivoyat qilishgan. Abu Abdulloh al-Hokim: «U asarga ergashuvchi abdollardan edi», degan. Muhammad ibn Rofiʼ: «Muhammad ibn Aslamning huzuriga kirdim va uni faqat Rasululloh ﷺ ning sahobalariga oʻxshatdim», degan. Ibn Xuzayma: «Bizga koʻzim oʻxshashini koʻrmagan kishi — Abu Abdulloh Muhammad ibn Aslam hadis aytdi», degan. Ishoq ibn Rohuya «Alloh Muhammad ﷺ ummatini zalolatda jamlamaydi» hadisini rivoyat qilgach, bir kishi: «Ey Abu Yaʼqub, savodi aʼzam kim?» deb soʻradi. U: «Muhammad ibn Aslam va uning ashoblari hamda unga ergashganlar», dedi. Soʻng: «Ellik yildan beri Muhammad ibn Aslamdan koʻra Paygʻambar ﷺ asariga mahkamroq yopishgan olimni eshitmadim», dedi. Abu Yaʼqub al-Marvaziydan Muhammad ibn Aslam bilan Ahmad ibn Hanbalning qaysi biri afzalroq deb soʻralganda, u: «Muhammadni toʻrt narsada zikr qilsang, unga hech kimni qoʻshma: dinni koʻra bilish, asarga ergashish, dunyoda zuhd va Qurʼon bilan nahvdagi fasohat», dedi hamda Ahmad uning «Jahmiylarga radd» kitobini koʻrib, hayratlanganini aytdi. Ahmad ibn Nasr esa Muhammad ibn Qosimga: «Menga Muhammad ibn Aslamning holidan yozib tur, chunki u islom ustunlaridan biridir», deb yozgan. Muhammad ibn Qosim aytadi: «Vafotidan toʻrt kun burun Nishopurda uning oldiga kirdim. U: “Ey Abu Abdulloh, kel, Alloh ukangga qilgan yaxshilikni suyunchilay: menga oʻlim tushdi va Alloh menga shu minnatni qildiki, Alloh hisob qiladigan bir dirhamim ham yoʻq”, dedi. Soʻng: “Eshikni yop, men oʻlgunimcha hech kimga izn berma; kitoblarimni koʻmib yuboringlar. Bilginki, men dunyodan chiqyapman va kisamdan, kigizimdan, tahorat qiladigan idishimdan hamda mana shu kitoblarimdan boshqa meros qoldirmayapman — odamlarni ortiqcha xarajatga solmanglar”, dedi». Uning yonida oʻttizga yaqin dirham solingan xalta bor edi; «Bu oʻgʻlimniki, unga bir qarindoshi hadya qilgan; men uchun bundan halolroq narsani bilmayman, chunki Paygʻambar ﷺ: “Sen ham, moling ham otangnikidir”, deganlar» — deb, shundan kafanlashni vasiyat qildi va: «Avratimni yopadigan narsani oʻnga topsangiz, oʻn beshga sotib olmanglar», dedi. Vafotidan bir kun keyin Abu Nazr uning haqida: «Umar ibn Abdulaziz zamonidan beri oʻxshashini bilmagan bir kishining oʻlimi uchun bir-birimizga taʼziya aytmogʻimiz kerak», deb aytib yuborgan; janozasida bir million kishi hozir boʻlgani aytiladi.У Муҳаммад ибн Аслам ибн Солим ибн Язид — имом, ҳофиз, раббоний олим, Шайхул-ислом Абул-Ҳасан ал-Киндий — уларнинг мавлоси — ал-Хуросоний ат-Тусийдир. Туғилиши 180 ҳ. йил атрофидадир. Язид ибн Ҳорун, Яъло ибн Убайд ва унинг акаси Муҳаммад ибн Убайд, Жаъфар ибн Авн ал-Амрий, Убайдуллоҳ ибн Мусо, Абу Абдурраҳмон ал-Муқриъ, Ҳусайн ибн ал-Валид ан-Найсобурий, Қабиса, Абу Наъйм, Ибн Журайжнинг шогирди Абдулҳакам ибн Майсара, ан-Назр ибн Шумайл, Муҳозир ибн ал-Муварриъ, Яҳё ибн Абу Букайр ва Муслим ибн Иброҳимдан эшитди. «ал-Муснад», «ал-Арбаъин» ва бошқа китобларни тасниф қилди. Ундан Иброҳим ибн Абу Толиб, ал-Ҳусайн ибн Муҳаммад ал-Қаббоний, имомлар имоми Ибн Хузайма, Абу Бакр ибн Абу Довуд, Муҳаммад ибн Вакиъ ат-Тусий, Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Зуҳайр ат-Тусий, Занжувайҳ ибн Муҳаммад ал-Лаббод, ал-Ҳасан ибн Али ибн Наср ат-Тусий ва кўплар ҳадис олдилар; тенгдошларидан Али ибн ал-Ҳасан ал-Ҳилолий билан Муҳаммад ибн Абдулваҳҳоб ал-Фаррў ҳам ундан ривоят қилишган. Абу Абдуллоҳ ал-Ҳоким: «У асарга эргашувчи абдоллардан эди», деган. Муҳаммад ибн Рофиъ: «Муҳаммад ибн Асламнинг ҳузурига кирдим ва уни фақат Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобаларига ўхшатдим», деган. Ибн Хузайма: «Бизга кўзим ўхшашини кўрмаган киши — Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Аслам ҳадис айтди», деган. Исҳоқ ибн Роҳуя «Аллоҳ Муҳаммад ﷺ умматини залолатда жамламайди» ҳадисини ривоят қилгач, бир киши: «Эй Абу Яъқуб, саводи аъзам ким?» деб сўради. У: «Муҳаммад ибн Аслам ва унинг ашоблари ҳамда унга эргашганлар», деди. Сўнг: «Эллик йилдан бери Муҳаммад ибн Асламдан кўра Пайғамбар ﷺ асарига маҳкамроқ ёпишган олимни эшитмадим», деди. Абу Яъқуб ал-Марвазийдан Муҳаммад ибн Аслам билан Аҳмад ибн Ҳанбалнинг қайси бири афзалроқ деб сўралганда, у: «Муҳаммадни тўрт нарсада зикр қилсанг, унга ҳеч кимни қўшма: динни кўра билиш, асарга эргашиш, дунёда зуҳд ва Қуръон билан наҳвдаги фасоҳат», деди ҳамда Аҳмад унинг «Жаҳмийларга радд» китобини кўриб, ҳайратланганини айтди. Аҳмад ибн Наср эса Муҳаммад ибн Қосимга: «Менга Муҳаммад ибн Асламнинг ҳолидан ёзиб тур, чунки у ислом устунларидан биридир», деб ёзган. Муҳаммад ибн Қосим айтади: «Вафотидан тўрт кун бурун Нишопурда унинг олдига кирдим. У: “Эй Абу Абдуллоҳ, кел, Аллоҳ укангга қилган яхшиликни суюнчилай: менга ўлим тушди ва Аллоҳ менга шу миннатни қилдики, Аллоҳ ҳисоб қиладиган бир дирҳамим ҳам йўқ”, деди. Сўнг: “Эшикни ёп, мен ўлгунимча ҳеч кимга изн берма; китобларимни кўмиб юборинглар. Билгинки, мен дунёдан чиқяпман ва кисамдан, кигизимдан, таҳорат қиладиган идишимдан ҳамда мана шу китобларимдан бошқа мерос қолдирмаяпман — одамларни ортиқча харажатга солманглар”, деди». Унинг ёнида ўттизга яқин дирҳам солинган халта бор эди; «Бу ўғлимники, унга бир қариндоши ҳадя қилган; мен учун бундан ҳалолроқ нарсани билмайман, чунки Пайғамбар ﷺ: “Сен ҳам, молинг ҳам отангникидир”, деганлар» — деб, шундан кафанлашни васият қилди ва: «Авратимни ёпадиган нарсани ўнга топсангиз, ўн бешга сотиб олманглар», деди. Вафотидан бир кун кейин Абу Назр унинг ҳақида: «Умар ибн Абдулазиз замонидан бери ўхшашини билмаган бир кишининг ўлими учун бир-биримизга таъзия айтмоғимиз керак», деб айтиб юборган; жанозасида бир миллион киши ҳозир бўлгани айтилади.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 16, b. 195Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 16, б. 195