Muhammad ibn Atoulloh, asli roziy, al-Haraviy ash-Shofeiy

Oʻzini al-Faxr ar-Roziy zurriyotidan deb zikr qilardi; 767-yilda Hirotda tugʻilib, oʻz yurtlarida ilm bilan mashgʻul boʻlgan. Avval hanafiy edi, soʻng shofeiyga oʻtdi; as-Saʼd at-Taftazoniy va boshqalardan olgan, Temurlangga bogʻlangan, keyin undan sovuqlik koʻrib Rum yurtlariga oʻtgan, u yerdan ajralib 814-yilda Quddusga kelgan, haj qilib keyingi yili qaytgan va u yerda ishi mashhur boʻlgan. Tarafdorlari ajamlarning ulugʻlash va dahshatga solish odatiga koʻra uning «Sahih»aynni yod bilishini, shofeiy va hanafiy mazhabida hamda boshqa ilmlarda odamlarning imomi ekanini yoydilar. 818-yilda Qohiraga kelganda sulton uni ulugʻlab ikrom qildi, oʻng yoniga oʻtqazdi, unga tayyorlangan uyga tushirdi, oltin egarli ot va kiyim-kechak berdi, har kuni oʻttiz ratl goʻsht va ikki yuz dirham tayin qildi; koʻp amirlar va aʼyonlar ham ikrom va koʻp hadyalarda unga ergashdi. Uning keng daʼvolari bor edi: «Sahih»aynni yoddan biladi — «Sahih Muslim»ni isnodlari bilan, «Sahih al-Buxoriy»ni isnodsiz matn holida; baʼzan oʻn ikki ming hadisni isnodlari bilan yod bilaman derdi. Sulton al-Muayyad uning uchun huzurida majlis tuzib ulamoni yigʻdi va undan oʻn ikkita mutaboyin hadis imlo qilishni talab qildilar — u buni fahmlamadi, murodini bilmadi va hech narsa imlo qilmadi; balki keltirgan har bir hadisida xatosi ochilib, mubolagʻa qilgani va daʼvolarining hech biri sahih emasligi zohir boʻldi va oʻziga nisbat berilgan narsalardan tonishdan boshqa chorasi qolmadi — shunday deydi as-Saxoviy. Yuz bergan narsalardan: undan «Sahih al-Buxoriy» sanadi soʻralganda tanilmagan shayxlarni zikr qilgan, Ibn Hajar esa ularning birortasi mavjud emas degan. Majlisdan sal keyin Quddus va Xalil nazorati hamda Salohiyada mudarrislik unga berildi va u shu tomonga yoʻl oldi; 821-yilda Qohiraga qaytib sulton bilan uchrashdi va u birinchisidek ikrom qildi, soʻng al-Bulqiniy oʻrniga Misrda qozilikka tayinladi — odamlar buni maʼqullamadi va u bir yilni toʻldirmasdan chetlatildi, uyiga berkinib, Quddusdagi Salohiya mudarrisligiga qaytarildi; 827-yilda Qohiraga kelib kotibus-sirr boʻldi, soʻng ajralib shofeiylar qozilikiga qaytarildi, keyin Baytul-Maqdisga qaytdi. al-Hofiz Ibn Hajar uni kamsitib yolgʻonchilikka nisbat bergan, as-Saxoviy ham shunday degan; Ibn Qozi Shuhba esa: «U imom, olim, maʼnolarga shoʻngʻiydigan, koʻp matnlarni yod biladigan, ajam tarixlaridan bir jamlamani ketma-ket aytadigan, yuzi yorugʻ, salobatli, shakli chiroyli, salobatli va yumshoq tabiatli edi» degan; al-Ayniy: «Olim, fozil, mutafannin edi, «Sharh al-Mashoriq» va «Fazl al-munʼim» deb nomlangan «Sahih Muslim» sharhi kabi tasniflari bor; at-Taftazoniy va as-Sayyid kabi kattalarni koʻrgan, Samarqand, Hirot va boshqa yurtlarda toʻla hurmatga ega boʻlgan — hatto Temurlang uni ulugʻlab, hurmatlab, boshqalardan ajratardi, haramiga kiritar, maslahat qilar va muhim ishlariga yuborardi» degan. Uni tarjima qilganlardan baʼzisi faqihlar unga taassub qilib, shanʼini buzishda haddan oshib, katta gumonlarni yopishtirganini va u koʻpidan pok ekanini zikr qilgan — ash-Shavkoniy buni uzoq emas deb biladi, ayniqsa u ularning sultoni huzurida ulugʻlangan va oʻzlaridan boʻlmasa ham mansablarida oldinga oʻtgan ekan, bu sababsiz taʼnaga olib keladi. Zulhijjaning oʻn toʻqqizinchisi, dushanba kuni vafot etgan.Ўзини ал-Фахр ар-Розий зурриётидан деб зикр қиларди; 767-йилда Ҳиротда туғилиб, ўз юртларида илм билан машғул бўлган. Аввал ҳанафий эди, сўнг шофеийга ўтди; ас-Саъд ат-Тафтазоний ва бошқалардан олган, Темурлангга боғланган, кейин ундан совуқлик кўриб Рум юртларига ўтган, у ердан ажралиб 814-йилда Қуддусга келган, ҳаж қилиб кейинги йили қайтган ва у ерда иши машҳур бўлган. Тарафдорлари ажамларнинг улуғлаш ва даҳшатга солиш одатига кўра унинг «Саҳиҳ»айнни ёд билишини, шофеий ва ҳанафий мазҳабида ҳамда бошқа илмларда одамларнинг имоми эканини ёйдилар. 818-йилда Қоҳирага келганда султон уни улуғлаб икром қилди, ўнг ёнига ўтқазди, унга тайёрланган уйга туширди, олтин эгарли от ва кийим-кечак берди, ҳар куни ўттиз ратл гўшт ва икки юз дирҳам тайин қилди; кўп амирлар ва аъёнлар ҳам икром ва кўп ҳадяларда унга эргашди. Унинг кенг даъволари бор эди: «Саҳиҳ»айнни ёддан билади — «Саҳиҳ Муслим»ни иснодлари билан, «Саҳиҳ ал-Бухорий»ни иснодсиз матн ҳолида; баъзан ўн икки минг ҳадисни иснодлари билан ёд биламан дерди. Султон ал-Муайяд унинг учун ҳузурида мажлис тузиб уламони йиғди ва ундан ўн иккита мутабойин ҳадис имло қилишни талаб қилдилар — у буни фаҳмламади, муродини билмади ва ҳеч нарса имло қилмади; балки келтирган ҳар бир ҳадисида хатоси очилиб, муболаға қилгани ва даъволарининг ҳеч бири саҳиҳ эмаслиги зоҳир бўлди ва ўзига нисбат берилган нарсалардан тонишдан бошқа чораси қолмади — шундай дейди ас-Саховий. Юз берган нарсалардан: ундан «Саҳиҳ ал-Бухорий» санади сўралганда танилмаган шайхларни зикр қилган, Ибн Ҳажар эса уларнинг бирортаси мавжуд эмас деган. Мажлисдан сал кейин Қуддус ва Халил назорати ҳамда Салоҳияда мударрислик унга берилди ва у шу томонга йўл олди; 821-йилда Қоҳирага қайтиб султон билан учрашди ва у биринчисидек икром қилди, сўнг ал-Булқиний ўрнига Мисрда қозиликка тайинлади — одамлар буни маъқулламади ва у бир йилни тўлдирмасдан четлатилди, уйига беркиниб, Қуддусдаги Салоҳия мударрислигига қайтарилди; 827-йилда Қоҳирага келиб котибус-сирр бўлди, сўнг ажралиб шофеийлар қозиликига қайтарилди, кейин Байтул-Мақдисга қайтди. ал-Ҳофиз Ибн Ҳажар уни камситиб ёлғончиликка нисбат берган, ас-Саховий ҳам шундай деган; Ибн Қози Шуҳба эса: «У имом, олим, маъноларга шўнғийдиган, кўп матнларни ёд биладиган, ажам тарихларидан бир жамламани кетма-кет айтадиган, юзи ёруғ, салобатли, шакли чиройли, салобатли ва юмшоқ табиатли эди» деган; ал-Айний: «Олим, фозил, мутафаннин эди, «Шарҳ ал-Машориқ» ва «Фазл ал-мунъим» деб номланган «Саҳиҳ Муслим» шарҳи каби таснифлари бор; ат-Тафтазоний ва ас-Саййид каби катталарни кўрган, Самарқанд, Ҳирот ва бошқа юртларда тўла ҳурматга эга бўлган — ҳатто Темурланг уни улуғлаб, ҳурматлаб, бошқалардан ажратарди, ҳарамига киритар, маслаҳат қилар ва муҳим ишларига юборарди» деган. Уни таржима қилганлардан баъзиси фақиҳлар унга таассуб қилиб, шанъини бузишда ҳаддан ошиб, катта гумонларни ёпиштирганини ва у кўпидан пок эканини зикр қилган — аш-Шавконий буни узоқ эмас деб билади, айниқса у уларнинг султони ҳузурида улуғланган ва ўзларидан бўлмаса ҳам мансабларида олдинга ўтган экан, бу сабабсиз таънага олиб келади. Зулҳижжанинг ўн тўққизинчиси, душанба куни вафот этган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 206Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 206