Muhammad ibn Atoʼulloh, asli roziylik, al-Haraviy ash-Shofiʼiy

Oʻzini Faxr ar-Roziyning avlodidan deb zikr qilardi. Yetti yuz oltmish yettinchi yilda Hirotda tugʻilib, oʻz yurtlarida oʻqigan; avval hanafiy edi, keyin shofiʼiyga oʻtgan; as-Saʼd at-Taftazoniy va boshqalardan ilm olgan. Temurlangga qoʻshilgan, soʻng undan sovuqlik koʻrib, Rum yurtlariga oʻtgan, u yerdan ham ajralib, sakkiz yuz oʻn toʻrtinchi yilda Quddusga kelgan, haj qilib keyingi yili yana qaytgan; u yerda nomi mashhur boʻlgan va izdoshlari uning «Sahihayn»ni yod bilishini, shofiʼiy va hanafiy mazhablarida hamda boshqa ilmlarda odamlarning imomi ekanini — ajamlarning ulugʻlash va shishirishdagi odatlari boʻyicha — yoyishgan. Soʻng Qohiraga kelgan; sulton uni ulugʻlab ikrom qilgan, oʻng yoniga oʻtqazgan, keyin unga tayyorlangan uyga tushirgan, oltin egarli ot inʼom qilgan va har kuni oʻttiz ratl goʻsht hamda ikki yuz dirham tayinlagan; koʻp amirlar va aʼyonlar ham ikrom va koʻp hadyalarda unga ergashgan. Uning keng daʼvolari bor edi: «Sahihayn»ni yoddan bilishi — «Sahih Muslim»ni sanadlari bilan, «Sahih al-Buxoriy»ni sanadsiz matn holida — va baʼzan oʻn ikki ming hadisni sanadlari bilan yod bilaman derdi. Shunda sulton al-Muayyad huzurida majlis tuzib, ulamoni yigʻib, undan oʻn ikkita mutaboyin hadis imlo qilishni talab qilgan; u buni anglamagan, nima koʻzda tutilganini bilmagan, hech narsa imlo qilmagan, aksincha keltirgan har bir hadisda xatosi zohir boʻlgan, shu bilan uning shoshmashosharligi va daʼvo qilganlarining hech biri sahih emasligi ayon boʻlgan hamda unga nisbat berilgan narsalardan tonishdan boshqa chorasi qolmagan — buni as-Saxoviy aytgan. Yana: undan «Sahih al-Buxoriy» sanadi soʻralganda, tanilmaydigan shayxlarni sanagan; Ibn Hajar ularning birortasi mavjud emas, degan. Majlisdan koʻp oʻtmay Quddus va Xalil nozirligiga hamda Salohiya mudarrisligiga tayinlanib, u yoqqa ketgan; soʻng yana Qohiraga qaytib, sulton bilan uchrashgan, u avvalgidek ikrom qilgan va uni al-Bulqiniy oʻrniga Misrga qozi qilib qoʻygan, lekin odamlar bunda uni maqtashmagan va bir yil toʻlmasdan chetlatilib, uyida oʻtirgan; keyin Quddusga, Salohiya mudarrisligiga qaytarilgan; sakkiz yuz yigirma yettinchi yilda Qohiraga kelib sir kotibligini olgan, soʻng ajratilib, shofiʼiylar qoziligiga qaytarilgan, keyin Bayt al-Maqdisga qaytgan. Hofiz Ibn Hajar uni kamsitib, yolgʻonchilik bilan vasf qilgan; as-Saxoviy ham shunday degan. Ibn Qoziy Shuhba esa: «Imom, olim, maʼnolarga shoʻngʻiydigan, koʻp matnlarni yod biladigan, ajamlar tarixidan koʻp narsani soʻzlab beradigan, nuroniy, hayabatli, koʻrinishi chiroyli, salobatli, muomalasi yumshoq kishi edi», degan. Al-Ayniy: «Olim, fozil, koʻp fanni biladigan, «Mashoriq»ka sharh va «Fazl al-munʼim» nomli «Sahih Muslim» sharhi kabi asarlari bor edi; at-Taftazoniy va as-Sayyid kabi kattalarga yetishgan; Samarqand, Hirot va boshqa yurtlarda obroʻsi katta boʻlib, Temurlang uni ulugʻlab hurmat qilar, boshqalardan ajratib, oʻz suhbatiga kiritar, u bilan maslahatlashar va muhim ishlariga yuborar edi», degan. Baʼzilar fuqaho unga taassub qilib, uni yomonlashda haddan oshganini va koʻpidan begunoh boʻlgan ogʻir narsalarni unga nisbat berganini zikr qilgan; ash-Shavkoniy: «Bu uzoq emas, ayniqsa u ularning sultoni huzurida ulugʻlanib, mansablarda oldinga chiqqani holda ulardan boʻlmagani uchun — bu sababsiz taʼnaga olib keladigan narsadir», deydi. Zul-hijja oyining oʻn toʻqqizinchi kuni, dushanba kuni vafot etgan.Ўзини Фахр ар-Розийнинг авлодидан деб зикр қиларди. Етти юз олтмиш еттинчи йилда Ҳиротда туғилиб, ўз юртларида ўқиган; аввал ҳанафий эди, кейин шофиъийга ўтган; ас-Саъд ат-Тафтазоний ва бошқалардан илм олган. Темурлангга қўшилган, сўнг ундан совуқлик кўриб, Рум юртларига ўтган, у ердан ҳам ажралиб, саккиз юз ўн тўртинчи йилда Қуддусга келган, ҳаж қилиб кейинги йили яна қайтган; у ерда номи машҳур бўлган ва издошлари унинг «Саҳиҳайн»ни ёд билишини, шофиъий ва ҳанафий мазҳабларида ҳамда бошқа илмларда одамларнинг имоми эканини — ажамларнинг улуғлаш ва шиширишдаги одатлари бўйича — ёйишган. Сўнг Қоҳирага келган; султон уни улуғлаб икром қилган, ўнг ёнига ўтқазган, кейин унга тайёрланган уйга туширган, олтин эгарли от инъом қилган ва ҳар куни ўттиз ратл гўшт ҳамда икки юз дирҳам тайинлаган; кўп амирлар ва аъёнлар ҳам икром ва кўп ҳадяларда унга эргашган. Унинг кенг даъволари бор эди: «Саҳиҳайн»ни ёддан билиши — «Саҳиҳ Муслим»ни санадлари билан, «Саҳиҳ ал-Бухорий»ни санадсиз матн ҳолида — ва баъзан ўн икки минг ҳадисни санадлари билан ёд биламан дерди. Шунда султон ал-Муайяд ҳузурида мажлис тузиб, уламони йиғиб, ундан ўн иккита мутабойин ҳадис имло қилишни талаб қилган; у буни англамаган, нима кўзда тутилганини билмаган, ҳеч нарса имло қилмаган, аксинча келтирган ҳар бир ҳадисда хатоси зоҳир бўлган, шу билан унинг шошмашошарлиги ва даъво қилганларининг ҳеч бири саҳиҳ эмаслиги аён бўлган ҳамда унга нисбат берилган нарсалардан тонишдан бошқа чораси қолмаган — буни ас-Саховий айтган. Яна: ундан «Саҳиҳ ал-Бухорий» санади сўралганда, танилмайдиган шайхларни санаган; Ибн Ҳажар уларнинг бирортаси мавжуд эмас, деган. Мажлисдан кўп ўтмай Қуддус ва Халил нозирлигига ҳамда Салоҳия мударрислигига тайинланиб, у ёққа кетган; сўнг яна Қоҳирага қайтиб, султон билан учрашган, у аввалгидек икром қилган ва уни ал-Булқиний ўрнига Мисрга қози қилиб қўйган, лекин одамлар бунда уни мақташмаган ва бир йил тўлмасдан четлатилиб, уйида ўтирган; кейин Қуддусга, Салоҳия мударрислигига қайтарилган; саккиз юз йигирма еттинчи йилда Қоҳирага келиб сир котиблигини олган, сўнг ажратилиб, шофиъийлар қозилигига қайтарилган, кейин Байт ал-Мақдисга қайтган. Ҳофиз Ибн Ҳажар уни камситиб, ёлғончилик билан васф қилган; ас-Саховий ҳам шундай деган. Ибн Қозий Шуҳба эса: «Имом, олим, маъноларга шўнғийдиган, кўп матнларни ёд биладиган, ажамлар тарихидан кўп нарсани сўзлаб берадиган, нуроний, ҳаябатли, кўриниши чиройли, салобатли, муомаласи юмшоқ киши эди», деган. Ал-Айний: «Олим, фозил, кўп фанни биладиган, «Машориқ»ка шарҳ ва «Фазл ал-мунъим» номли «Саҳиҳ Муслим» шарҳи каби асарлари бор эди; ат-Тафтазоний ва ас-Саййид каби катталарга етишган; Самарқанд, Ҳирот ва бошқа юртларда обрўси катта бўлиб, Темурланг уни улуғлаб ҳурмат қилар, бошқалардан ажратиб, ўз суҳбатига киритар, у билан маслаҳатлашар ва муҳим ишларига юборар эди», деган. Баъзилар фуқаҳо унга таассуб қилиб, уни ёмонлашда ҳаддан ошганини ва кўпидан бегуноҳ бўлган оғир нарсаларни унга нисбат берганини зикр қилган; аш-Шавконий: «Бу узоқ эмас, айниқса у уларнинг султони ҳузурида улуғланиб, мансабларда олдинга чиққани ҳолда улардан бўлмагани учун — бу сабабсиз таънага олиб келадиган нарсадир», дейди. Зул-ҳижжа ойининг ўн тўққизинчи куни, душанба куни вафот этган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 744Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 744