Muhammad ibn Ishoq ibn al-Imom al-Mahdiy Ahmad ibn al-Hasan ibn al-Imom al-Qosim ibn Muhammad

Bir ming toʻqsoninchi yil zul-hijja oyining oʻn beshinchi kuni, chorshanba kunduzida, bobosi Imom al-Mahdiy Ahmad ibn al-Hasanning dargohida, Gʻirosda tugʻilgan. Sanʼoda uning aʼyon ulamolaridan bir jamoat — Sayyid alloma Hoshim ibn Yahyo ash-Shomiy, qozi Ibrohim ibn Abur-Rijol va qozi Muhammad al-Haymiy huzurida oʻqib, barcha ilmlarda yetuklikka erishgan va tengdoshlaridan oʻzib ketgan. Xalifalikka nomzod boʻlgan va u bilan Imom al-Mutavakkil alalloh al-Qosim ibn al-Husayn oʻrtasida boʻlar ish boʻlib, oqibat bir muddat hibsga olingan, soʻng ozod qilingan. Al-Mutavakkil vafot etgach, oʻziga daʼvat qilib, an-Nosir kuniyasini olgan; butun Yaman ahli unga bayʼat qilgan va amri Yaman oʻlkasining koʻpida amalga oshgan. Dastlab Imom al-Mansur billoh al-Husayn ibn al-Mutavakkil unga qarshi chiqib, ogʻir voqealar boʻlgan, keyin sulh tuzilib, al-Mansur billohga Sanʼo va u nomlagan joylar berilgan; al-Mansur tarjima sohibiga bayʼat qilib, Sanʼoda va Yamanning boshqa oʻlkalarida unga xutba oʻqilgan. Ammo bir necha kundan keyin sulh buzilgan: tarjima sohibining qarindoshlari al-Mansur billoh ustiga Sanʼoga tushib, uni qamal qilib, shaharni tortib olmoqchi boʻlishgan va Yaman tomonlaridan katta qoʻshin bilan, Sayyid Abdulloh ibn Tolib ibn al-Mahdiy hamrohligida kelishgan; Imom al-Mansur Sanʼodan qoʻshini bilan chiqib, gʻalaba unga boʻlgan: Sayyid Yahyo ibn Ishoq ibn al-Mahdiyni katta qoʻshin bilan, zikr qilingan Sayyid Abdullohni ham asir olgan, keyin Sayyid alloma al-Hasan ibn Ishoq ibn al-Mahdiy va Sayyid alloma Ismoil ibn Muhammad ibn Ishoqni asir olib, hammasini Sanʼo qasrida hibsga olgan. Soʻng butun Yaman yurtlari tarjima sohibiga qarshi chiqib, Imom al-Mansurning toatiga kirgan; oxir-oqibat tarjima sohibi al-Mansur billohga bayʼat qilib, Sanʼoda ilm va ibodatni tiriltirib yashagan — katta raislik, keng hashamat, koʻp izdosh, umumiy ehson, zaiflarga shafqat va koʻp tavozeʼ bilan. Imom al-Mansur uni ulugʻlar va hurmat qilardi, u esa bunga loyiq edi: ijtihod ilmlarini qamrab olgani, jaloli va nabilligi ittifoq bilan tan olingan ilm imomlaridandir. Adabda qoʻli uzun, nazmi koʻp va koʻpi yaxshi hamda ravon edi; «Tayyib as-samar» sohibi unga juda uzun tarjima yozib, qasidalari va parchalaridan durdonalarni keltirgan, oʻgʻli alloma Ibrohim ibn Muhammad esa uning sheʼrlarini harflar tartibida latif bir jildga toʻplagan. Nazmidan zimom (burun halqasi) haqidagi ikki mashhur bayti bor; vafotidan ancha keyin zamona shoirlaridan bir jamoat bu ikki baytga koʻp baytlar bogʻlagan, shayximiz Sayyid alloma Abdulqodir ibn Ahmad esa ikki baytdagi bayoniy va badiiy nozikliklar haqida risola yozgan, buning hammasini oʻgʻli alloma Ibrohim bir risolada toʻplagan.Бир минг тўқсонинчи йил зул-ҳижжа ойининг ўн бешинчи куни, чоршанба кундузида, бобоси Имом ал-Маҳдий Аҳмад ибн ал-Ҳасаннинг даргоҳида, Ғиросда туғилган. Санъода унинг аъён уламоларидан бир жамоат — Саййид аллома Ҳошим ибн Яҳё аш-Шомий, қози Иброҳим ибн Абур-Рижол ва қози Муҳаммад ал-Ҳаймий ҳузурида ўқиб, барча илмларда етукликка эришган ва тенгдошларидан ўзиб кетган. Халифаликка номзод бўлган ва у билан Имом ал-Мутаваккил алаллоҳ ал-Қосим ибн ал-Ҳусайн ўртасида бўлар иш бўлиб, оқибат бир муддат ҳибсга олинган, сўнг озод қилинган. Ал-Мутаваккил вафот этгач, ўзига даъват қилиб, ан-Носир куниясини олган; бутун Яман аҳли унга байъат қилган ва амри Яман ўлкасининг кўпида амалга ошган. Дастлаб Имом ал-Мансур биллоҳ ал-Ҳусайн ибн ал-Мутаваккил унга қарши чиқиб, оғир воқеалар бўлган, кейин сулҳ тузилиб, ал-Мансур биллоҳга Санъо ва у номлаган жойлар берилган; ал-Мансур таржима соҳибига байъат қилиб, Санъода ва Яманнинг бошқа ўлкаларида унга хутба ўқилган. Аммо бир неча кундан кейин сулҳ бузилган: таржима соҳибининг қариндошлари ал-Мансур биллоҳ устига Санъога тушиб, уни қамал қилиб, шаҳарни тортиб олмоқчи бўлишган ва Яман томонларидан катта қўшин билан, Саййид Абдуллоҳ ибн Толиб ибн ал-Маҳдий ҳамроҳлигида келишган; Имом ал-Мансур Санъодан қўшини билан чиқиб, ғалаба унга бўлган: Саййид Яҳё ибн Исҳоқ ибн ал-Маҳдийни катта қўшин билан, зикр қилинган Саййид Абдуллоҳни ҳам асир олган, кейин Саййид аллома ал-Ҳасан ибн Исҳоқ ибн ал-Маҳдий ва Саййид аллома Исмоил ибн Муҳаммад ибн Ишоқни асир олиб, ҳаммасини Санъо қасрида ҳибсга олган. Сўнг бутун Яман юртлари таржима соҳибига қарши чиқиб, Имом ал-Мансурнинг тоатига кирган; охир-оқибат таржима соҳиби ал-Мансур биллоҳга байъат қилиб, Санъода илм ва ибодатни тирилтириб яшаган — катта раислик, кенг ҳашамат, кўп издош, умумий эҳсон, заифларга шафқат ва кўп тавозеъ билан. Имом ал-Мансур уни улуғлар ва ҳурмат қиларди, у эса бунга лойиқ эди: ижтиҳод илмларини қамраб олгани, жалоли ва набиллиги иттифоқ билан тан олинган илм имомларидандир. Адабда қўли узун, назми кўп ва кўпи яхши ҳамда равон эди; «Таййиб ас-самар» соҳиби унга жуда узун таржима ёзиб, қасидалари ва парчаларидан дурдоналарни келтирган, ўғли аллома Иброҳим ибн Муҳаммад эса унинг шеърларини ҳарфлар тартибида латиф бир жилдга тўплаган. Назмидан зимом (бурун ҳалқаси) ҳақидаги икки машҳур байти бор; вафотидан анча кейин замона шоирларидан бир жамоат бу икки байтга кўп байтлар боғлаган, шайхимиз Саййид аллома Абдулқодир ибн Аҳмад эса икки байтдаги баёний ва бадиий нозикликлар ҳақида рисола ёзган, бунинг ҳаммасини ўғли аллома Иброҳим бир рисолада тўплаган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 665Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 665