Muhammad ibn Muhammad al-Aloʼ al-Buxoriy al-Ajamiy al-Hanafiy

779-yilda Ajam yurtlarida tugʻilib oʻsha yerda voyaga yetgan; otasidan, as-Saʼd at-Taftazoniydan va boshqalardan olgan. Yoshligida ilm talabida oʻlkalarga safar qilib, fiqh, ikki usul, arab tili, lugʻat, mantiq, jadal, maoniy, bayon, badiʼ va boshqa maʼqul hamda manqul ilmlarda peshqadam boʻlguncha yurdi; tasavvufda darajasi koʻtarildi va adabiyotda mohir boʻldi. Hindiston yurtlariga borib u yerda ilm tarqatgan va uning podshohi ham unga oʻqiganlardan edi; keyin Makkaga kelib mujovir boʻldi, soʻng Qohiraga kelib bir necha yil turdi — har mazhabdan talabalar unga oqib keldi, kattalar va boshqalar uni shunday ulugʻladiki, qozilar uning huzurida yigʻilsa, sulton yonidagidek oʻng va chap tomonida oʻtirishardi; davlat aʼyonlari huzurida boʻlsa, ularga vaʼzda va qattiq gapirishda haddini bermas, oʻzi majlisiga hozir boʻlmasa ham sultonga ular orqali yanada qattiqroq soʻz yoʻllardi — shunga qaramay u faqat jalol, yuksaklik va qalblardagi salobatda ortardi. Bir majlisda Ibn Arabiyning zikri kelib qolgan — u uni va uning soʻzini aytadigan har kimni kofirga chiqarar va qabih koʻrardi; al-Aloʼ buni taqrir qila boshlaganda hozir boʻlganlarning koʻpi unga muvofaqat qildi, faqat al-Bisotiy: «Odamlar unga faqat aytadigan lafzlarining zohirini inkor qiladi, aks holda lafzi bir turli taʼvil bilan sahih maʼnoga koʻtarilsa, soʻzida inkor qilinadigan narsa yoʻq» dedi; jumladan vahdat masalasi aylandi va al-Aloʼ uni inkor qilishni taqrir qildi, al-Bisotiy esa: «Sizlar mutlaq vahdatni bilmaysizlar» dedi — buni eshitib gʻazabdan yonib, baland ovoz bilan: «Sen mazulsan, agar sulton seni chetlatmasa ham» deb qichqirdi, yaʼni bu uning nazdida uning kufrini taqozo qilardi; qichqirishda davom etib, agar sulton uni qozilikdan chetlatmasa Misrdan chiqib ketishga Allohga qasam ichdi. Fitnani oʻchirish uchun al-Bisotiyga majlisdan chiqish maslahat berildi; xabar sultonga yetib, u qozilarni chaqirdi va al-Aloʼ majlisini soʻradi — majlisda hozir boʻlgan kotibus-sirr voqeani aytdi; sulton al-Hofiz Ibn Hajardan al-Aloʼning al-Bisotiyni kofirga chiqargani haqida va chetlatish yaxshimi yo tazir deb soʻradi, Ibn Hajar: «Iqroridan keyin unga hech narsa vojib emas» dedi — al-Bisotiy sulton majlisida Ibn Arabiyning kufriga iqror boʻlgan edi. Sulton al-Aloʼga rozi qilish uchun kishi yubordi, u bosh tortdi va Misrdan koʻchdi; koʻchishidan oldin Hindiston sultoni unga uch ming shosh yuborgan edi, u ularni oʻziga mulozim talabalarga tarqatdi. Koʻchgach Damashqda yashab, unda Ibn Arabiy va tobelarini soxta chiqargan «Fozihat al-mulhidin» degan risola tasnif etdi. Damashqda unga voqealar yuz berdi: undan Ibn Taymiyyaning yakka qolgan soʻzlari soʻralar, u oʻziga xato koʻringanicha javob berar va qalbi undan nafratlanardi — bu unda mustahkamlanib, avval bidʼatchi deb, keyin kofir deb ochiq aytdi, soʻng majlisida «Kim Ibn Taymiyyani shayxul-islom deb mutlaq atasa, shu atash bilan kofir» deb ochiq ayta boshladi. Unga raddiya berishga al-Hofiz Ibn Nosir kirishib, «ar-Radd al-vofir alo man zaama anna man atlaqa alo Ibn Taymiyya annahu shayx al-islom kofir» degan kitob tasnif etdi — unda hanbaliylardan boshqa barcha mazhab ahlidan, oʻz asridagi aʼlom imomlardan unga shunday atagan kishilarning soʻzini jamladi va unga Ibn Taymiyya tarjimasidan koʻpini hamda manoqibini kiritdi; nusxasini Qohiraga yuborganda Ibn Hajar, al-Alam al-Bulqiniy, al-Ayniy va al-Bisotiy kabi aʼyonlardan bir jamoa taqriz yozdi. al-Aloʼ sultonga risola muallifi va hanbaliylar ustidan qutqu solib xat yozdi, ammo sulton bunga qaramadi — ash-Shavkoniy: tarjima sohibi bundan qanchalik behojat edi, lekin shaytonning nozik yoʻllari bor.779-йилда Ажам юртларида туғилиб ўша ерда вояга етган; отасидан, ас-Саъд ат-Тафтазонийдан ва бошқалардан олган. Ёшлигида илм талабида ўлкаларга сафар қилиб, фиқҳ, икки усул, араб тили, луғат, мантиқ, жадал, маоний, баён, бадиъ ва бошқа маъқул ҳамда манқул илмларда пешқадам бўлгунча юрди; тасаввуфда даражаси кўтарилди ва адабиётда моҳир бўлди. Ҳиндистон юртларига бориб у ерда илм тарқатган ва унинг подшоҳи ҳам унга ўқиганлардан эди; кейин Маккага келиб мужовир бўлди, сўнг Қоҳирага келиб бир неча йил турди — ҳар мазҳабдан талабалар унга оқиб келди, катталар ва бошқалар уни шундай улуғладики, қозилар унинг ҳузурида йиғилса, султон ёнидагидек ўнг ва чап томонида ўтиришарди; давлат аъёнлари ҳузурида бўлса, уларга ваъзда ва қаттиқ гапиришда ҳаддини бермас, ўзи мажлисига ҳозир бўлмаса ҳам султонга улар орқали янада қаттиқроқ сўз йўлларди — шунга қарамай у фақат жалол, юксаклик ва қалблардаги салобатда ортарди. Бир мажлисда Ибн Арабийнинг зикри келиб қолган — у уни ва унинг сўзини айтадиган ҳар кимни кофирга чиқарар ва қабиҳ кўрарди; ал-Алў буни тақрир қила бошлаганда ҳозир бўлганларнинг кўпи унга мувофақат қилди, фақат ал-Бисотий: «Одамлар унга фақат айтадиган лафзларининг зоҳирини инкор қилади, акс ҳолда лафзи бир турли таъвил билан саҳиҳ маънога кўтарилса, сўзида инкор қилинадиган нарса йўқ» деди; жумладан ваҳдат масаласи айланди ва ал-Алў уни инкор қилишни тақрир қилди, ал-Бисотий эса: «Сизлар мутлақ ваҳдатни билмайсизлар» деди — буни эшитиб ғазабдан ёниб, баланд овоз билан: «Сен мазулсан, агар султон сени четлатмаса ҳам» деб қичқирди, яъни бу унинг наздида унинг куфрини тақозо қиларди; қичқиришда давом этиб, агар султон уни қозиликдан четлатмаса Мисрдан чиқиб кетишга Аллоҳга қасам ичди. Фитнани ўчириш учун ал-Бисотийга мажлисдан чиқиш маслаҳат берилди; хабар султонга етиб, у қозиларни чақирди ва ал-Алў мажлисини сўради — мажлисда ҳозир бўлган котибус-сирр воқеани айтди; султон ал-Ҳофиз Ибн Ҳажардан ал-Алўнинг ал-Бисотийни кофирга чиқаргани ҳақида ва четлатиш яхшими ё тазир деб сўради, Ибн Ҳажар: «Иқроридан кейин унга ҳеч нарса вожиб эмас» деди — ал-Бисотий султон мажлисида Ибн Арабийнинг куфрига иқрор бўлган эди. Султон ал-Алўга рози қилиш учун киши юборди, у бош тортди ва Мисрдан кўчди; кўчишидан олдин Ҳиндистон султони унга уч минг шош юборган эди, у уларни ўзига мулозим талабаларга тарқатди. Кўчгач Дамашқда яшаб, унда Ибн Арабий ва тобеларини сохта чиқарган «Фозиҳат ал-мулҳидин» деган рисола тасниф этди. Дамашқда унга воқеалар юз берди: ундан Ибн Таймийянинг якка қолган сўзлари сўралар, у ўзига хато кўринганича жавоб берар ва қалби ундан нафратланарди — бу унда мустаҳкамланиб, аввал бидъатчи деб, кейин кофир деб очиқ айтди, сўнг мажлисида «Ким Ибн Таймийяни шайхул-ислом деб мутлақ атаса, шу аташ билан кофир» деб очиқ айта бошлади. Унга раддия беришга ал-Ҳофиз Ибн Носир киришиб, «ар-Радд ал-вофир ало ман заама анна ман атлақа ало Ибн Таймийя аннаҳу шайх ал-ислом кофир» деган китоб тасниф этди — унда ҳанбалийлардан бошқа барча мазҳаб аҳлидан, ўз асридаги аълом имомлардан унга шундай атаган кишиларнинг сўзини жамлади ва унга Ибн Таймийя таржимасидан кўпини ҳамда маноқибини киритди; нусхасини Қоҳирага юборганда Ибн Ҳажар, ал-Алам ал-Булқиний, ал-Айний ва ал-Бисотий каби аъёнлардан бир жамоа тақриз ёзди. ал-Алў султонга рисола муаллифи ва ҳанбалийлар устидан қутқу солиб хат ёзди, аммо султон бунга қарамади — аш-Шавконий: таржима соҳиби бундан қанчалик беҳожат эди, лекин шайтоннинг нозик йўллари бор.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 260Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 260