Muhammad ibn Muhammad ibn Abul-Qosim ibn Muhammad ibn Abdussamad ibn Hasan ibn Abdulmuhsin Abul-Fazl al-Mashdoliy al-Bijoiy al-Magʻribiy al-Molikiy

Nisbasi Zavova qabilalaridan biriga; Mashriqda Abul-Fazl, Magʻribda Ibn Abul-Qosim deb tanilgan. 821-yil rajabining oʻrtasi kechasi — yoki undan keyingi yoxud oldingi yili — Bijoyada tugʻilib, u yerda Qurʼonni yod olgan, otasiga yetti qiroatni tilovat qilgan va muxtasarlardan, hatto mutavvallardan ham koʻp narsani yod olgan. Abu Yaʼqub Yusuf ar-Rabaiydan sarf va aruzni, Abu Bakr at-Tilimsoniydan arab tili, mantiq, usul va miyqotni, al-Bayruviydan nahvni, Ibrohim ibn Ahmad ibn Abu Bakrdan nahv va mantiqni, al-Hasnaviydan hisobni, otasidan esa yuqoridagilarni hamda usul, maoniy, bayon, tafsir, hadis va fiqhni olgan. Soʻng Tilimsonga koʻchib Ibn Marzuqqa va uning boshqa ulamolariga bir necha ilmda bahs qilgan — yuqoridagilardan tashqari jabr va muqobala, hayʼat, koʻzgular va manzaralar, avfoq, tib, asturlob, safoih, juyub, aritmatiqiy, musiqa va tilsimlar. 844-yilda Bijoyaga qaytdi — ilmlarda yetuk boʻlgan, doirasi kengaygan, maʼrifatlari koʻpaygan, tengdoshlaridan, balki shayxlaridan ham oʻzib ketgan edi; Bijoyada oʻqitishga bel bogʻlab, u yerdan koʻchguncha shunday qildi. Iynab shahri va Qustantinaga kirib, ularning ulamolari huzurida jim oʻtirgan; 850-yilda Tunisga kirib, uning barcha ulamolari huzurida ham jim oʻtirgan. Soʻng Misr mamlakati sari yoʻl olib dengizga chiqqan va shamol uni Qibris oroliga olib borgan, keyin Bayrutga kirib Damashqqa koʻchgan, Shom yurtlarini aylanib, bir muddat Quddusda oʻrnashgan va zikri quloqlar hamda oʻlkalarni toʻldirguncha yoyilgan. Soʻng haj qilib al-Kamol ibn al-Boriy bilan Qohiraga qaytgan va sulton hamda davlat arkonlari huzurida obroʻyi ortgan; odamlarga bir necha fanda dars berib, aqllarni lol qoldirdi va gʻalati uslubda, sel kabi ravon va toʻla ibora bilan soʻzlaganidan fozil bahsdoshning bor kuchi u aytganini tushunishga ketardi — hatto talabalar «Iborada bizga tushing, aytganingizning hammasini tushunmayapmiz» deganda, «Meni oʻzingizga tushirmanglar, qoʻying, men sizni oʻzimga koʻtaray; falon muddatdan keyin soʻzimni tushunadigan boʻlasiz» degan va shunday boʻlgan. Shogirdlarining aʼyonlaridan bir jamoa darsni oldindan mutolaa qilib, gʻoyat jahd qilardi va baʼzisi undan ustun chiqaman deb oʻylardi; dars boʻlganda esa ularning xayoliga ham kelmagan bahslarni ochardi — bir necha bor imtihon qilishganda, uni xilvatida uxlab yotgan, mutolaa yo boshqa narsaga parvo qilmagan holda topishardi. al-Biqoiy: «al-Azhar jomeʼidagi molikiy fiqhi darsida hozir boʻldim va menga ayon boʻldiki, men uningdek kishini koʻrmadim, oʻzi ham oʻzidek kishini koʻrmagan; kim uning darsida hozir boʻlmagan boʻlsa, ilmda hozir boʻlmagan, arab kalomini eshitmagan, odamlarni koʻrmagan, balki borliqqa chiqmagan». Ibn al-Hummom: «Bu kishining soʻzidan foyda olib boʻlmaydi va uning darsida faqat ulamolarning hoziqlarigina hozir boʻlishi kerak». al-Biqoiy zikr qiladiki, tafsirda oyatlar va suralar orasidagi munosabatlar haqida u qoʻygan narsaga uni tarjima sohibi yoʻllagan va unga: «Butun Qurʼonda oyatlar munosabatlarini bilishning foydali kulliy qoidasi shuki, suraning maqsadini koʻrasan, oʻsha maqsad qanday muqaddimalarga muhtojligini koʻrasan, u muqaddimalarning matlubga yaqinlik va uzoqlikdagi martabalarini koʻrasan, muqaddimalarda soʻz choʻzilganda eshituvchi nafsining hukmlarga va unga ergashadigan lozimlarga qaray boshlashini koʻrasan» degan. Matn shu yerda uzilib qoladi.Нисбаси Завова қабилаларидан бирига; Машриқда Абул-Фазл, Мағрибда Ибн Абул-Қосим деб танилган. 821-йил ражабининг ўртаси кечаси — ёки ундан кейинги ёхуд олдинги йили — Бижояда туғилиб, у ерда Қуръонни ёд олган, отасига етти қироатни тиловат қилган ва мухтасарлардан, ҳатто мутавваллардан ҳам кўп нарсани ёд олган. Абу Яъқуб Юсуф ар-Рабаийдан сарф ва арузни, Абу Бакр ат-Тилимсонийдан араб тили, мантиқ, усул ва мийқотни, ал-Байрувийдан наҳвни, Иброҳим ибн Аҳмад ибн Абу Бакрдан наҳв ва мантиқни, ал-Ҳаснавийдан ҳисобни, отасидан эса юқоридагиларни ҳамда усул, маоний, баён, тафсир, ҳадис ва фиқҳни олган. Сўнг Тилимсонга кўчиб Ибн Марзуққа ва унинг бошқа уламоларига бир неча илмда баҳс қилган — юқоридагилардан ташқари жабр ва муқобала, ҳайъат, кўзгулар ва манзаралар, авфоқ, тиб, астурлоб, сафоиҳ, жуюб, аритматиқий, мусиқа ва тилсимлар. 844-йилда Бижояга қайтди — илмларда етук бўлган, доираси кенгайган, маърифатлари кўпайган, тенгдошларидан, балки шайхларидан ҳам ўзиб кетган эди; Бижояда ўқитишга бел боғлаб, у ердан кўчгунча шундай қилди. Ийнаб шаҳри ва Қустантинага кириб, уларнинг уламолари ҳузурида жим ўтирган; 850-йилда Тунисга кириб, унинг барча уламолари ҳузурида ҳам жим ўтирган. Сўнг Миср мамлакати сари йўл олиб денгизга чиққан ва шамол уни Қибрис оролига олиб борган, кейин Байрутга кириб Дамашққа кўчган, Шом юртларини айланиб, бир муддат Қуддусда ўрнашган ва зикри қулоқлар ҳамда ўлкаларни тўлдиргунча ёйилган. Сўнг ҳаж қилиб ал-Камол ибн ал-Борий билан Қоҳирага қайтган ва султон ҳамда давлат арконлари ҳузурида обрўйи ортган; одамларга бир неча фанда дарс бериб, ақлларни лол қолдирди ва ғалати услубда, сел каби равон ва тўла ибора билан сўзлаганидан фозил баҳсдошнинг бор кучи у айтганини тушунишга кетарди — ҳатто талабалар «Иборада бизга тушинг, айтганингизнинг ҳаммасини тушунмаяпмиз» деганда, «Мени ўзингизга туширманглар, қўйинг, мен сизни ўзимга кўтарай; фалон муддатдан кейин сўзимни тушунадиган бўласиз» деган ва шундай бўлган. Шогирдларининг аъёнларидан бир жамоа дарсни олдиндан мутолаа қилиб, ғоят жаҳд қиларди ва баъзиси ундан устун чиқаман деб ўйларди; дарс бўлганда эса уларнинг хаёлига ҳам келмаган баҳсларни очарди — бир неча бор имтиҳон қилишганда, уни хилватида ухлаб ётган, мутолаа ё бошқа нарсага парво қилмаган ҳолда топишарди. ал-Биқоий: «ал-Азҳар жомеъидаги моликий фиқҳи дарсида ҳозир бўлдим ва менга аён бўлдики, мен унингдек кишини кўрмадим, ўзи ҳам ўзидек кишини кўрмаган; ким унинг дарсида ҳозир бўлмаган бўлса, илмда ҳозир бўлмаган, араб каломини эшитмаган, одамларни кўрмаган, балки борлиққа чиқмаган». Ибн ал-Ҳуммом: «Бу кишининг сўзидан фойда олиб бўлмайди ва унинг дарсида фақат уламоларнинг ҳозиқларигина ҳозир бўлиши керак». ал-Биқоий зикр қиладики, тафсирда оятлар ва суралар орасидаги муносабатлар ҳақида у қўйган нарсага уни таржима соҳиби йўллаган ва унга: «Бутун Қуръонда оятлар муносабатларини билишнинг фойдали куллий қоидаси шуки, суранинг мақсадини кўрасан, ўша мақсад қандай муқаддималарга муҳтожлигини кўрасан, у муқаддималарнинг матлубга яқинлик ва узоқликдаги мартабаларини кўрасан, муқаддималарда сўз чўзилганда эшитувчи нафсининг ҳукмларга ва унга эргашадиган лозимларга қарай бошлашини кўрасан» деган. Матн шу ерда узилиб қолади.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 247Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 247