Muhammad ibn Muhammad ibn Hamza al-Fanodiy — al-Fanoriy ham deyiladi

Nisbasi al-Asyutiy tarjima sohibining bobosidan naql qilib aytganidek, Kafsod deb nomlangan qishloqqa. 751-yil safarida tugʻilgan; Aloviddin al-Asvaddan, «al-Mugʻniy» va «al-Viqoya» sharhi sohibidan hamda oʻz yurtlarida Muhammad al-Aqsaroiydan olgan; Misrga koʻchib Shayx Akmaluddin va boshqalardan olgan, soʻng Rumga qaytib Bursa qoziligini oldi va Ibn Usmon huzurida qadri juda koʻtarilib, unda eng oliy oʻrinni egalladi — vazir maʼnosiga aylandi; zikri mashhur boʻlib fazli yoyildi. Ibn Hajar: «Arab tili, maoniy, bayon va qiroatlar ilmini biladigan, fanlarda koʻp ulush olgan; koʻrinishi chiroyli, fazl va ehsoni koʻp edi». Haj niyatida Qohiraga kirganda asr fozillari u bilan uchrashib, muzokara va bahs qildi va uning fazilatiga guvohlik berishdi. U gʻoyat boyib ketgan edi — aytilishicha, faqat naqd puldan yuz ellik ming dinori bor edi; 823-yilda haj qilgan va qaytganda al-Muayyad uni chaqirib, Qohiraga kirib fozillari bilan uchrashgan, soʻng Quddusga qaytib ziyorat qilgan, keyin yurtiga qaytgan; 833-yilda haj qilib yurtiga qaytgan va oʻsha yilning rajab oyida — keyingi yilda ham deyiladi — vafot etgan. U «Fusul al-badoiʼ fi usul ash-sharoiʼ»ning muallifi — unda «al-Manor», «al-Bazdaviy», Imom ar-Roziyning «al-Mahsul»i, Ibn al-Hojib muxtasari va boshqalarni jamlagan va uni oʻttiz yil ishlagan; u eng qadrli, eng foydali va eng koʻp foydali usul kitoblaridan. Yana Fotihaga tafsiri; yuz fandan masalalar keltirgan va mushkul masalalar haqida soʻzlagan «Namuzaj al-ulum» degan risolasi; yigirma fanda har fandan bir masala keltirgan manzumasi bor — u fanlarning nomlarini zamonasi fozillarini imtihon qilish uchun alfoz-topishmoq yoʻli bilan oʻzgartirgan va ular masalalarini yechish u yoqda tursin, qaysi fan ekanini ham belgilay olmagan, holbuki u buni bir kunda qilganini aytgan; ularni oʻgʻli Muhammad yechib, otasining manzumasiga javobni oʻz ichiga olgan manzuma yozgan. Yana mantiqda «ar-Risola al-asiriya»ga sharhi — buni ham bir kunda qilganini zikr qilgan, «al-Faroiz as-sirojiya» sharhi va as-Sayyid Sharif al-Jurjoniyning «Sharh al-Mavoqif»iga latif muoxazalarni oʻz ichiga olgan taʼliqasi bor. Qozilik bilan mashgʻul boʻlishi bilan birga Rum yurtlarida talabalar uning ilmidan foyda oldi. Jalol va hashamati shu qadar ediki, qullari sanoqqa sigʻmas, ulardan oʻn ikkitasi nafis, qimmatbaho kiyim kiyardi; bir necha choʻrisi bor edi, ulardan qirqtasi oltin qalpoq kiyardi — shunga qaramay kiyimida soʻfiylar libosida zohidona yurar va bu haqda taʼna qilinsa: «Kiyimim va taomim oʻz qoʻlim kasbidan, kasbim bundan yaxshirogʻiga yetmaydi» derdi. Ulugʻ boylik qoldirgan, unda oʻn mingga yaqin kitob bor edi. Dinda qattiqligi va qazoda sobitligidan: bir masalada Rum sultonining shahodatini rad etgan; sulton sababini soʻraganda «Sen jamoat namozini tark etasan» degan va sulton qasri oldida jomeʼ qurib, unda oʻziga joy belgilagan va shundan keyin jamoatni tark etmagan. ash-Shavkoniy bu haqni ochiq aytgan olimga ham, haqni eshitib ergashgan va podshohligining zoʻri unga toʻsiq boʻlmagan sultonga ham — u Sulton Boyazid ibn Murod — rahmat oʻqiydi.Нисбаси ал-Асютий таржима соҳибининг бобосидан нақл қилиб айтганидек, Кафсод деб номланган қишлоққа. 751-йил сафарида туғилган; Аловиддин ал-Асваддан, «ал-Муғний» ва «ал-Виқоя» шарҳи соҳибидан ҳамда ўз юртларида Муҳаммад ал-Ақсароийдан олган; Мисрга кўчиб Шайх Акмалуддин ва бошқалардан олган, сўнг Румга қайтиб Бурса қозилигини олди ва Ибн Усмон ҳузурида қадри жуда кўтарилиб, унда энг олий ўринни эгаллади — вазир маъносига айланди; зикри машҳур бўлиб фазли ёйилди. Ибн Ҳажар: «Араб тили, маоний, баён ва қироатлар илмини биладиган, фанларда кўп улуш олган; кўриниши чиройли, фазл ва эҳсони кўп эди». Ҳаж ниятида Қоҳирага кирганда аср фозиллари у билан учрашиб, музокара ва баҳс қилди ва унинг фазилатига гувоҳлик беришди. У ғоят бойиб кетган эди — айтилишича, фақат нақд пулдан юз эллик минг динори бор эди; 823-йилда ҳаж қилган ва қайтганда ал-Муайяд уни чақириб, Қоҳирага кириб фозиллари билан учрашган, сўнг Қуддусга қайтиб зиёрат қилган, кейин юртига қайтган; 833-йилда ҳаж қилиб юртига қайтган ва ўша йилнинг ражаб ойида — кейинги йилда ҳам дейилади — вафот этган. У «Фусул ал-бадоиъ фи усул аш-шароиъ»нинг муаллифи — унда «ал-Манор», «ал-Баздавий», Имом ар-Розийнинг «ал-Маҳсул»и, Ибн ал-Ҳожиб мухтасари ва бошқаларни жамлаган ва уни ўттиз йил ишлаган; у энг қадрли, энг фойдали ва энг кўп фойдали усул китобларидан. Яна Фотиҳага тафсири; юз фандан масалалар келтирган ва мушкул масалалар ҳақида сўзлаган «Намузаж ал-улум» деган рисоласи; йигирма фанда ҳар фандан бир масала келтирган манзумаси бор — у фанларнинг номларини замонаси фозилларини имтиҳон қилиш учун алфоз-топишмоқ йўли билан ўзгартирган ва улар масалаларини ечиш у ёқда турсин, қайси фан эканини ҳам белгилай олмаган, ҳолбуки у буни бир кунда қилганини айтган; уларни ўғли Муҳаммад ечиб, отасининг манзумасига жавобни ўз ичига олган манзума ёзган. Яна мантиқда «ар-Рисола ал-асирия»га шарҳи — буни ҳам бир кунда қилганини зикр қилган, «ал-Фароиз ас-сирожия» шарҳи ва ас-Саййид Шариф ал-Журжонийнинг «Шарҳ ал-Мавоқиф»ига латиф муохазаларни ўз ичига олган таълиқаси бор. Қозилик билан машғул бўлиши билан бирга Рум юртларида талабалар унинг илмидан фойда олди. Жалол ва ҳашамати шу қадар эдики, қуллари саноққа сиғмас, улардан ўн иккитаси нафис, қимматбаҳо кийим киярди; бир неча чўриси бор эди, улардан қирқтаси олтин қалпоқ киярди — шунга қарамай кийимида сўфийлар либосида зоҳидона юрар ва бу ҳақда таъна қилинса: «Кийимим ва таомим ўз қўлим касбидан, касбим бундан яхшироғига етмайди» дерди. Улуғ бойлик қолдирган, унда ўн мингга яқин китоб бор эди. Динда қаттиқлиги ва қазода собитлигидан: бир масалада Рум султонининг шаҳодатини рад этган; султон сабабини сўраганда «Сен жамоат намозини тарк этасан» деган ва султон қасри олдида жомеъ қуриб, унда ўзига жой белгилаган ва шундан кейин жамоатни тарк этмаган. аш-Шавконий бу ҳақни очиқ айтган олимга ҳам, ҳақни эшитиб эргашган ва подшоҳлигининг зўри унга тўсиқ бўлмаган султонга ҳам — у Султон Боязид ибн Мурод — раҳмат ўқийди.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 266Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 266