Muhammad ibn Muslim ibn Shihob az-Zuhriy
Tobeʼin
al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir)ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир)
Abu Bakr al-Qurashiy az-Zuhriy — Islom imomlarining koʻzga koʻringanlaridan, ulugʻ tobeʼin; tobeʼinlardan va boshqalardan bir nechasidan hadis eshitgan. Oʻzi aytadi: Madina ahliga qattiq qahatchilik tushdi, oilam katta edi, shu bois Damashqqa yoʻl oldim va jomeʼdagi eng katta halqaga oʻtirdim; Abdulmalik huzuridan chiqqan bir kishi «Amirul-muʼmininga bir masala tushib qoldi», dedi — u Saʼid ibn Musayyabdan Umar ibn Xattobga borib taqaladigan umm ul-valad masalasi edi. «Men buni Saʼid ibn Musayyabdan Umargacha yodlaganman», deganimda meni Abdulmalikning huzuriga olib kirdi; u nasabimni, keyin Qurʼonni yodlaganimni soʻradi. «Ha, faroiz va sunanni ham», dedim; hammasidan sinab koʻrgach, qarzimni toʻlab, sovgʻa buyurdi va: «Ilm talab qil, senda hofiza koʻz va zukko qalb koʻryapman», dedi. Umar ibn Abdulaziz va Yazid ibn Abdulmalik huzurida boʻlgan — Yazid uni Sulaymon ibn Habib bilan birga qozi qilgan; keyin Hishomning eʼtiboriga tushib, u bilan haj qilgan va vafotigacha uning farzandlariga muallim boʻlgan. «Qalbimga bir narsani omonat qoʻyib, keyin uni unutgan emasman», derdi; olmani va sichqon ogʻiz tekkizgan suvni unuttiradi deb yoqtirmas, asal ichib «bu yodni kuchaytiradi» derdi. Saʼlaba ibn Abu Muayn unga: «Seni ilmni sevadigan koʻraman — ana u shayxni tut», deb Saʼid ibn Musayyabni koʻrsatgan: «Saʼidga yetti yil yopishdim, keyin Urvaga oʻtib, uning dengizining qaʼrini yordim», deydi. «Amal qilmaydigan olimning ilmiga odamlar ishonmaydi», «Kitoblarning xiyonatidan saqlan — u ularni egalaridan tutib qolishdir», «Daftarsiz majlisda oʻtirish — xorlik», degan soʻzlari bor.Абу Бакр ал-Қураший аз-Зуҳрий — Ислом имомларининг кўзга кўринганларидан, улуғ тобеъин; тобеъинлардан ва бошқалардан бир нечасидан ҳадис эшитган. Ўзи айтади: Мадина аҳлига қаттиқ қаҳатчилик тушди, оилам катта эди, шу боис Дамашққа йўл олдим ва жомеъдаги энг катта ҳалқага ўтирдим; Абдулмалик ҳузуридан чиққан бир киши «Амирул-муъмининга бир масала тушиб қолди», деди — у Саъид ибн Мусайябдан Умар ибн Хаттобга бориб тақаладиган умм ул-валад масаласи эди. «Мен буни Саъид ибн Мусайябдан Умаргача ёдлаганман», деганимда мени Абдулмаликнинг ҳузурига олиб кирди; у насабимни, кейин Қуръонни ёдлаганимни сўради. «Ҳа, фароиз ва сунанни ҳам», дедим; ҳаммасидан синаб кўргач, қарзимни тўлаб, совға буюрди ва: «Илм талаб қил, сенда ҳофиза кўз ва зукко қалб кўряпман», деди. Умар ибн Абдулазиз ва Язид ибн Абдулмалик ҳузурида бўлган — Язид уни Сулаймон ибн Ҳабиб билан бирга қози қилган; кейин Ҳишомнинг эътиборига тушиб, у билан ҳаж қилган ва вафотигача унинг фарзандларига муаллим бўлган. «Қалбимга бир нарсани омонат қўйиб, кейин уни унутган эмасман», дерди; олмани ва сичқон оғиз теккизган сувни унуттиради деб ёқтирмас, асал ичиб «бу ёдни кучайтиради» дерди. Саълаба ибн Абу Муайн унга: «Сени илмни севадиган кўраман — ана у шайхни тут», деб Саъид ибн Мусайябни кўрсатган: «Саъидга етти йил ёпишдим, кейин Урвага ўтиб, унинг денгизининг қаърини ёрдим», дейди. «Амал қилмайдиган олимнинг илмига одамлар ишонмайди», «Китобларнинг хиёнатидан сақлан — у уларни эгаларидан тутиб қолишдир», «Дафтарсиз мажлисда ўтириш — хорлик», деган сўзлари бор.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 4805Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 4805
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Sahl ibn Saʼd, Anas ibn Molik, Sunayn Abu Jamiyla va Abu-t-Tufayldan eshitgan. Undan Solih ibn Kayson, Yahyo ibn Saʼid, Ikrima ibn Xolid, Sadaqa ibn Yasor, Mansur va Qatoda rivoyat qilgan. Menga Ibrohim ibn al-Munzir Maʼndan, u Ibn Shihobning jiyanidan (rivoyat qilib) aytdi: u Qurʼonni sakson kechada olgan. Menga Ali Abdurahmondan, u Vuhaybdan aytdi: menga Ayyub dedi: az-Zuhriydan koʻra bilimliroq kishini koʻrmadim. Saxr ibn Juvayriya unga: «Hasan ham emasmi?» dedi. U: «Az-Zuhriydan bilimliroq kishini koʻrmadim», dedi. Bizga Abdurahmon Molikdan aytdi: undan bir hadisni qaytarishini soʻradim, u: «Qaytarishni soʻrayapsanmi? Men hech qachon hadisni qaytarishni soʻramaganman», dedi. Bizga Abdulloh ibn Solih aytdi: bizga Lays Ibn Shihobdan hadis aytdi; u dedi: yodimga bir narsani omonat qoʻysam, u menga xiyonat qilmagan. Menga al-Uvaysiy aytdi: bizga Ibrohim ibn Saʼd otasidan hadis aytdi; u dedi: Rasululloh ﷺ dan keyin Ibn Shihob toʻplaganchalik toʻplagan biror kishini koʻrmayman. Menga al-Uvaysiy aytdi: bizga Molik hadis aytdi: Ibn Shihob bizga uzun bir hadis aytdi; men: «Qaytar, oʻzingga qaytarilishini yoqtirmasmiding?» dedim. U: «Yoʻq», dedi. «Yozarmiding?» dedim. «Yoʻq», dedi. Bizga Ali hadis aytdi: bizga Sufyon ibn Uyayna hadis aytdi: az-Zuhriy — Muhammad ibn Muslim ibn Ubaydulloh ibn Shihob bir yuz yigirma toʻrtinchi yilda vafot etdi. Sulaymon ibn Dovud al-Hoshimiy esa: u Muhammad ibn Muslim ibn Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Shihob ibn Zuhra ibn Kilobdir, Shomda vafot etgan, dedi.Саҳл ибн Саъд, Анас ибн Молик, Сунайн Абу Жамийла ва Абу-т-Туфайлдан эшитган. Ундан Солиҳ ибн Кайсон, Яҳё ибн Саъид, Икрима ибн Холид, Садақа ибн Ясор, Мансур ва Қатода ривоят қилган. Менга Иброҳим ибн ал-Мунзир Маъндан, у Ибн Шиҳобнинг жиянидан (ривоят қилиб) айтди: у Қуръонни саксон кечада олган. Менга Али Абдураҳмондан, у Вуҳайбдан айтди: менга Айюб деди: аз-Зуҳрийдан кўра билимлироқ кишини кўрмадим. Сахр ибн Жувайрия унга: «Ҳасан ҳам эмасми?» деди. У: «Аз-Зуҳрийдан билимлироқ кишини кўрмадим», деди. Бизга Абдураҳмон Моликдан айтди: ундан бир ҳадисни қайтаришини сўрадим, у: «Қайтаришни сўраяпсанми? Мен ҳеч қачон ҳадисни қайтаришни сўрамаганман», деди. Бизга Абдуллоҳ ибн Солиҳ айтди: бизга Лайс Ибн Шиҳобдан ҳадис айтди; у деди: ёдимга бир нарсани омонат қўйсам, у менга хиёнат қилмаган. Менга ал-Увайсий айтди: бизга Иброҳим ибн Саъд отасидан ҳадис айтди; у деди: Расулуллоҳ ﷺ дан кейин Ибн Шиҳоб тўплаганчалик тўплаган бирор кишини кўрмайман. Менга ал-Увайсий айтди: бизга Молик ҳадис айтди: Ибн Шиҳоб бизга узун бир ҳадис айтди; мен: «Қайтар, ўзингга қайтарилишини ёқтирмасмидинг?» дедим. У: «Йўқ», деди. «Ёзармидинг?» дедим. «Йўқ», деди. Бизга Али ҳадис айтди: бизга Суфён ибн Уяйна ҳадис айтди: аз-Зуҳрий — Муҳаммад ибн Муслим ибн Убайдуллоҳ ибн Шиҳоб бир юз йигирма тўртинчи йилда вафот этди. Сулаймон ибн Довуд ал-Ҳошимий эса: у Муҳаммад ибн Муслим ибн Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Шиҳоб ибн Зуҳра ибн Килобдир, Шомда вафот этган, деди.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 1, b. 581Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 1, б. 581