Muhammad ibn Solih al-Jiyloniy al-Forsiy, soʻng al-Yamaniy

Ajam yurtlarida voyaga yetib, tib ilmini oʻsha yer ahlidan olgan; soʻng Dakan podshohi Sulton Abul-Hasan Qutbshoh kunlarida Hindistonga koʻchib, u yerda keng dunyo topgan va nomi yoyilgan. Keyin haj uchun nafis kitoblar va zaxiralar bilan dengizga chiqqanida kema sinib, yolgʻiz joni bilan qutulgan; bir muddat Makkada turib, soʻng yana Hindiston sari dengizga chiqqan va Yamandan oʻtganda xalifa Imom al-Mutavakkil alalloh Ismoil ibn al-Qosim uning tibdagi fazlini bilib huzuriga chaqirgan, unga yaxshilik qilib Yamanda qolishga qiziqtirgan, u rozi boʻlgan va keng nafaqalar tayin etilib, Imom al-Qosim xonadonidan koʻp inʼom olgan; odamlar undan foyda koʻrib, ovozasi yoyildi. ash-Shavkoniy: «Yamanga, oʻylashimcha, tibni undan yaxshiroq biladigan kishi kirmagan» — undan aql hayron qoladigan tabiblik gʻaroyibotlari hozirgacha hikoya qilinadi, jumladan «Nasmat as-sahar» sohibi keltirgan homilador ayol hikoyasi: ayol oʻlik holida topilib, tabiblar oʻlimiga hukm qilganda u kelib, yuz qirshga uni shu soatda sogʻaytirishga soʻz bergan va yuragini paypaslab, ignasi bilan avaylab chuqib, ayolni sogʻ turgʻizgan hamda homila oʻpkadan nafas oʻtadigan tomirni qoʻli bilan bosib turganini, igna sanchilganda qoʻlini qoʻyib yuborganini aytgan — ash-Shavkoniy shu voqeaning aynan oʻzini «ash-Shaqoiq an-nuʼmoniya»da Hakim Yaʼqub al-Isroiliyga nisbat berilgan holda koʻrganini va ikkovida ham yuz berishi mumkinligini aytadi. «Nasmat as-sahar» sohibining otasi unga tib oʻqigan va uning qoidasi hakimlar aytganidek harakatlarini foydasiz sarflamaslik uchun har kuni yurgani haqi choragidan bir qirsh olish edi; qozi Muhammad ibn al-Hasan al-Haymiy tibni oʻrgatishini soʻraganda «Men mavlono Yahyo ibn al-Husayndan har kuni chorak qirsh olib oʻzim boraman, sen esa oʻzing kelasan, sendan har kuni sakkizdan bir qirsh olaman» degan. Faqat u kambagʻallarni Buqrot, Ibn Zuhra va «al-Haviy» sohibi sunnatidagidek savob uchun bepul davolamas, «Kambagʻalga oʻlim yaxshiroq» deb hujjat keltirardi. Mantiq, riyoziyot, sarf, nahv va adab kabi ilmlardan ham xabari bor va sheʼri bor edi — «Va mo-t-tibbu illo ilmu zannin va shubhatin…» ikki bayti unga nisbat berilsa, shuning oʻzi ham uni odamlarning eng shoiri qilishga yetar edi.Ажам юртларида вояга етиб, тиб илмини ўша ер аҳлидан олган; сўнг Дакан подшоҳи Султон Абул-Ҳасан Қутбшоҳ кунларида Ҳиндистонга кўчиб, у ерда кенг дунё топган ва номи ёйилган. Кейин ҳаж учун нафис китоблар ва захиралар билан денгизга чиққанида кема синиб, ёлғиз жони билан қутулган; бир муддат Маккада туриб, сўнг яна Ҳиндистон сари денгизга чиққан ва Ямандан ўтганда халифа Имом ал-Мутаваккил алаллоҳ Исмоил ибн ал-Қосим унинг тибдаги фазлини билиб ҳузурига чақирган, унга яхшилик қилиб Яманда қолишга қизиқтирган, у рози бўлган ва кенг нафақалар тайин этилиб, Имом ал-Қосим хонадонидан кўп инъом олган; одамлар ундан фойда кўриб, овозаси ёйилди. аш-Шавконий: «Яманга, ўйлашимча, тибни ундан яхшироқ биладиган киши кирмаган» — ундан ақл ҳайрон қоладиган табиблик ғаройиботлари ҳозиргача ҳикоя қилинади, жумладан «Насмат ас-саҳар» соҳиби келтирган ҳомиладор аёл ҳикояси: аёл ўлик ҳолида топилиб, табиблар ўлимига ҳукм қилганда у келиб, юз қиршга уни шу соатда соғайтиришга сўз берган ва юрагини пайпаслаб, игнаси билан авайлаб чуқиб, аёлни соғ турғизган ҳамда ҳомила ўпкадан нафас ўтадиган томирни қўли билан босиб турганини, игна санчилганда қўлини қўйиб юборганини айтган — аш-Шавконий шу воқеанинг айнан ўзини «аш-Шақоиқ ан-нуъмония»да Ҳаким Яъқуб ал-Исроилийга нисбат берилган ҳолда кўрганини ва икковида ҳам юз бериши мумкинлигини айтади. «Насмат ас-саҳар» соҳибининг отаси унга тиб ўқиган ва унинг қоидаси ҳакимлар айтганидек ҳаракатларини фойдасиз сарфламаслик учун ҳар куни юргани ҳақи чорагидан бир қирш олиш эди; қози Муҳаммад ибн ал-Ҳасан ал-Ҳаймий тибни ўргатишини сўраганда «Мен мавлоно Яҳё ибн ал-Ҳусайндан ҳар куни чорак қирш олиб ўзим бораман, сен эса ўзинг келасан, сендан ҳар куни саккиздан бир қирш оламан» деган. Фақат у камбағалларни Буқрот, Ибн Зуҳра ва «ал-Ҳавий» соҳиби суннатидагидек савоб учун бепул даволамас, «Камбағалга ўлим яхшироқ» деб ҳужжат келтирарди. Мантиқ, риёзиёт, сарф, наҳв ва адаб каби илмлардан ҳам хабари бор ва шеъри бор эди — «Ва мо-т-тиббу илло илму заннин ва шубҳатин…» икки байти унга нисбат берилса, шунинг ўзи ҳам уни одамларнинг энг шоири қилишга етар эди.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 174Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 174