Muhammad ibn Solih ibn Muhammad ibn Ahmad ibn Solih ibn Abi-r-Rijol

Nasabining toʻlasi otasining bobosi tarjimasida oʻtgan; u asrning aʼyonlaridan va adiblarining yagonasi. 1146-yilda tugʻilib, oʻsha asr aʼyonlaridan bir jamoadan, jumladan akasi alloma Ahmad ibn Solihdan ilm olgan. Adabda mohir boʻlib, oʻtkir sheʼr aytgan; sheʼr, xabar, zarofat, latifa va voqealarni yodda saqlashda qoʻli uzun edi — kim qanday hikoya aytsa, u darhol oʻxshashini keltirardi; suhbati qalblarga sayr, ruhlarga rohat, zehnlarga meva edi. Nuktalar va nozik joylarni gʻoyat yaxshi tushunar, adabning mushkulidan soʻralsa qiynalmay foyda berardi. ash-Shavkoniyning taʼrifi: zakovat va zehn bilan yonib turadigan, muomalasi chiroyli, axloqi karam, iffatli, saqlangan, diyonatli, himmati baland, raislik sohibi va lugʻat ilmidan toʻliq xabardor kishi. Zamon xalifasi mavlono Imom al-Mansur billoh uni koʻp chaqirar, suhbati va soʻzlashuviga rogʻbat qilardi; ash-Shavkoniy imom huzurida uning foydalaridan koʻp eshitgan va u yerda ular orasida adabiy muzokaralar hamda tarixiy muhozaralar boʻlib turardi. Goʻzalliklaridan biri — munkarni koʻrsa gʻazabdan yonib ketardi: bir kuni xalifa mavkibida bir kishi shikoyat qilib dod solayotganini, xizmatkorlar esa xalifa eshitmasidan uni haydayotganini koʻrib shunday gʻazablandiki, ovozi koʻtarilib, ulovi ustidan yiqilayozdi. Sheʼrining goʻzallaridan Zuhayr ibn Abu Sulmo va Haram ibn Sinon haqidagi mashhur qissaga talmeh qilgan «Kaannaka hina tagʻsho kulla nukrin…» baytlari hamda Sanʼoga sharqdan tutash Nuqum togʻida ariq qazib suvni koʻpaytirmoqchi boʻlgan kishi haqida aytgan «Saalu min jabalin suldi-s-safo…» baytlari — soʻnggi baytda odamlar imkonsiz narsa soʻraganni koʻrganda aytadigan «tosh koʻzidan suv istaydi» maqoliga ishora bor. Bir yili imom ar-Ravzaga chiqqanida unga faqat juma namozidan keyin yetib salom bergani uchun «Mavloya raqqaka in taaxxar…» baytlarini yozgan. Ramazon oyining oʻn uchinchi kuni vafot etgan.Насабининг тўласи отасининг бобоси таржимасида ўтган; у асрнинг аъёнларидан ва адибларининг ягонаси. 1146-йилда туғилиб, ўша аср аъёнларидан бир жамоадан, жумладан акаси аллома Аҳмад ибн Солиҳдан илм олган. Адабда моҳир бўлиб, ўткир шеър айтган; шеър, хабар, зарофат, латифа ва воқеаларни ёдда сақлашда қўли узун эди — ким қандай ҳикоя айца, у дарҳол ўхшашини келтирарди; суҳбати қалбларга сайр, руҳларга роҳат, зеҳнларга мева эди. Нукталар ва нозик жойларни ғоят яхши тушунар, адабнинг мушкулидан сўралса қийналмай фойда берарди. аш-Шавконийнинг таърифи: заковат ва зеҳн билан ёниб турадиган, муомаласи чиройли, ахлоқи карам, иффатли, сақланган, диёнатли, ҳиммати баланд, раислик соҳиби ва луғат илмидан тўлиқ хабардор киши. Замон халифаси мавлоно Имом ал-Мансур биллоҳ уни кўп чақирар, суҳбати ва сўзлашувига роғбат қиларди; аш-Шавконий имом ҳузурида унинг фойдаларидан кўп эшитган ва у ерда улар орасида адабий музокаралар ҳамда тарихий муҳозаралар бўлиб турарди. Гўзалликларидан бири — мункарни кўрса ғазабдан ёниб кетарди: бир куни халифа мавкибида бир киши шикоят қилиб дод солаётганини, хизматкорлар эса халифа эшитмасидан уни ҳайдаётганини кўриб шундай ғазабландики, овози кўтарилиб, улови устидан йиқилаёзди. Шеърининг гўзалларидан Зуҳайр ибн Абу Сулмо ва Ҳарам ибн Синон ҳақидаги машҳур қиссага талмеҳ қилган «Кааннака ҳина тағшо кулла нукрин…» байтлари ҳамда Санъога шарқдан туташ Нуқум тоғида ариқ қазиб сувни кўпайтирмоқчи бўлган киши ҳақида айтган «Саалу мин жабалин сулди-с-сафо…» байтлари — сўнгги байтда одамлар имконсиз нарса сўраганни кўрганда айтадиган «тош кўзидан сув истайди» мақолига ишора бор. Бир йили имом ар-Равзага чиққанида унга фақат жума намозидан кейин етиб салом бергани учун «Мавлоя раққака ин тааххар…» байтларини ёзган. Рамазон ойининг ўн учинчи куни вафот этган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 176Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 176