Muhammad ibn Umar ibn Ali ibn Abdussamad ibn Atiyya ibn Ahmad al-Umaviy Sadruddin ibn al-Vakil, Ibn al-Marhal

Unga Ibn al-Xatib ham deyilardi; 665-yil shavvolida Dumyotda tugʻilgan. Ibn Allon, al-Qosim al-Arbaliy va boshqalardan eshitgan; otasiga va Sharafuddin al-Maqdisiyga fiqh oʻqigan, Badruddin ibn Molik va as-Safiy al-Hindiydan olgan. Fanlarda peshqadam boʻlib tengdoshlaridan oʻzdi va chiroyli sheʼr aytdi; zakovat va hifzda ajoyibot edi — «al-Mufassal»ni yuz kunda, al-Mutanabbiy devonini bir haftada, «al-Maqomot»ni har kuni bir maqomadan yod olgan; «al-Muʼrab» shohidiga duch kelsa, butun qasidani yod olardi; yigirma yoshida fatvo bergan. Ibn Hajar: «Ibn Taymiyya bilan munozaraga undan boshqa hech kim tura olmasdi». Madrasalarda dars bergan; hasadgoʻylari koʻpayib, unga qarshi daʼvo tayyorlaganlarini eshitgach, qozi Sulaymon al-Hanbaliyga borib islomi sahihligiga, qoni saqlanishiga, tazir koʻtarilishiga, adolatiga va vazifalarida qolishiga hukm qilishni soʻragan va u hammasiga javob bergan. Bir jamoa uy bosib, uni may ichayotganlar bilan birga topgan va noib uni musodara qilishga buyurgan; ertasiga qoziga borib mahzar isbot qilgan — uy bosganlar uni mast koʻrmaganliklari va undan may hidi kelmaganini, faqat oʻsha uyda topganlarini, joyda esa bir kosa may borligini guvohlik berishgan; baʼzilar shafoat qilib musodaradan ozod qilingan. Soʻng sultondan uni dars berayotgan barcha jihatlaridan chetlatuvchi xat kelgan, keyin kunlar oʻtib unga koʻp vazifalar tayin etilgan; peshqadam boʻlib ovozasi yoyildi va davlat huzurida obroʻyi bor edi. an-Nosir podshohlikka yaramaydi deb fatvo berganlardan boʻlgani uchun dushmanlari an-Nosirga uni hajv qilgan degan qasidani yashirincha yetkazishgan va sultonning baʼzi amirlari uni qoʻlga olmoqchi boʻlganda Gʻazzaga qochgan. Jaloluddin al-Qazviniy hikoya qiladi: an-Nosir huzurida edim, hojib kirib «Sadruddin ibn al-Vakil eshikda» dedi, «Kirsin» dedi; kirganda hojib «Yerni oʻp» dedi, u bosh tortib «Menga oʻxshagan yerni faqat Alloh uchun oʻpadi» dedi — qoni toʻkiladi deb shubha qilmadim; an-Nosir unga: «Sen faqihsan, barid minib Misrga borasan, podshohlar orasiga kirasan, davlatlarni ayblaysan va sultonni hajv qilasan» dedi; u «Alloh saqlasin, dushmanlarim va hasadgoʻylarim mening tilimda xohlaganini toʻqishgan; men aytgani mana bu» deb ular unga nisbat bergan qasidaning vaznida ikki yuz baytlik qasidani chiqarib oʻqidi va sulton uni kechirdi — ertasiga Ibn al-Vakil mavkibda sulton bilan yonma-yon borar, qoʻshin ergashardi va sulton huzurida qadri ulugʻaydi. Tasniflaridan eng yaxshi asarlardan boʻlgan «al-Ashboh va-n-nazoir» va Abdulhaqqning «al-Ahkom»ini sharhlashga kirishib uch jild yozgani. Ibn Hajar: «Unda oʻyin va lahv bor edi»; as-Safadiy: «Xilvatlarida u bilan suhbat qurganlardan bir jamoa menga aytdiki, u tugatgach tahorat olar, toza kiyim kiyar, namoz oʻqir va yuzini tuproqqa surtardi». Saxiy edi: as-Sajdiy: «Bayram kechasi u bilan edim, bir faqir toʻxtab «Alloh uchun bir narsa» dedi; menga qarab «Yoningda nima bor?» dedi, «Ikki yuz dirham» dedim, «Unga ber» dedi va berdim; keyin «Ey xoʻjam, ertaga bayram, bizda hech narsa yoʻq» desam, «Qozi Karimuddinga borib «Shayx sizni bu bayram bilan tabriklaydi» degin» dedi — shunday qildim, u «Shayx nafaqa soʻrayotganga oʻxshaydi, ikki ming dirham beringlar» dedi; olib qaytsam, u «Yaxshilik oʻn barobar qaytadi» dedi». Zulhijjaning yigirma toʻrtinchisida vafot etgan.Унга Ибн ал-Хатиб ҳам дейиларди; 665-йил шавволида Думётда туғилган. Ибн Аллон, ал-Қосим ал-Арбалий ва бошқалардан эшитган; отасига ва Шарафуддин ал-Мақдисийга фиқҳ ўқиган, Бадруддин ибн Молик ва ас-Сафий ал-Ҳиндийдан олган. Фанларда пешқадам бўлиб тенгдошларидан ўзди ва чиройли шеър айтди; заковат ва ҳифзда ажойибот эди — «ал-Муфассал»ни юз кунда, ал-Мутанаббий девонини бир ҳафтада, «ал-Мақомот»ни ҳар куни бир мақомадан ёд олган; «ал-Муъраб» шоҳидига дуч келса, бутун қасидани ёд оларди; йигирма ёшида фатво берган. Ибн Ҳажар: «Ибн Таймийя билан мунозарага ундан бошқа ҳеч ким тура олмасди». Мадрасаларда дарс берган; ҳасадгўйлари кўпайиб, унга қарши даъво тайёрлаганларини эшитгач, қози Сулаймон ал-Ҳанбалийга бориб исломи саҳиҳлигига, қони сақланишига, тазир кўтарилишига, адолатига ва вазифаларида қолишига ҳукм қилишни сўраган ва у ҳаммасига жавоб берган. Бир жамоа уй босиб, уни май ичаётганлар билан бирга топган ва ноиб уни мусодара қилишга буюрган; эртасига қозига бориб маҳзар исбот қилган — уй босганлар уни маст кўрмаганликлари ва ундан май ҳиди келмаганини, фақат ўша уйда топганларини, жойда эса бир коса май борлигини гувоҳлик беришган; баъзилар шафоат қилиб мусодарадан озод қилинган. Сўнг султондан уни дарс бераётган барча жиҳатларидан четлатувчи хат келган, кейин кунлар ўтиб унга кўп вазифалар тайин этилган; пешқадам бўлиб овозаси ёйилди ва давлат ҳузурида обрўйи бор эди. ан-Носир подшоҳликка ярамайди деб фатво берганлардан бўлгани учун душманлари ан-Носирга уни ҳажв қилган деган қасидани яширинча етказишган ва султоннинг баъзи амирлари уни қўлга олмоқчи бўлганда Ғаззага қочган. Жалолуддин ал-Қазвиний ҳикоя қилади: ан-Носир ҳузурида эдим, ҳожиб кириб «Садруддин ибн ал-Вакил эшикда» деди, «Кирсин» деди; кирганда ҳожиб «Ерни ўп» деди, у бош тортиб «Менга ўхшаган ерни фақат Аллоҳ учун ўпади» деди — қони тўкилади деб шубҳа қилмадим; ан-Носир унга: «Сен фақиҳсан, барид миниб Мисрга борасан, подшоҳлар орасига кирасан, давлатларни айблайсан ва султонни ҳажв қиласан» деди; у «Аллоҳ сақласин, душманларим ва ҳасадгўйларим менинг тилимда хоҳлаганини тўқишган; мен айтгани мана бу» деб улар унга нисбат берган қасиданинг вазнида икки юз байтлик қасидани чиқариб ўқиди ва султон уни кечирди — эртасига Ибн ал-Вакил мавкибда султон билан ёнма-ён борар, қўшин эргашарди ва султон ҳузурида қадри улуғайди. Таснифларидан энг яхши асарлардан бўлган «ал-Ашбоҳ ва-н-назоир» ва Абдулҳаққнинг «ал-Аҳком»ини шарҳлашга киришиб уч жилд ёзгани. Ибн Ҳажар: «Унда ўйин ва лаҳв бор эди»; ас-Сафадий: «Хилватларида у билан суҳбат қурганлардан бир жамоа менга айтдики, у тугатгач таҳорат олар, тоза кийим кияр, намоз ўқир ва юзини тупроққа суртарди». Сахий эди: ас-Саждий: «Байрам кечаси у билан эдим, бир фақир тўхтаб «Аллоҳ учун бир нарса» деди; менга қараб «Ёнингда нима бор?» деди, «Икки юз дирҳам» дедим, «Унга бер» деди ва бердим; кейин «Эй хўжам, эртага байрам, бизда ҳеч нарса йўқ» десам, «Қози Каримуддинга бориб «Шайх сизни бу байрам билан табриклайди» дегин» деди — шундай қилдим, у «Шайх нафақа сўраётганга ўхшайди, икки минг дирҳам беринглар» деди; олиб қайцам, у «Яхшилик ўн баробар қайтади» деди». Зулҳижжанинг йигирма тўртинчисида вафот этган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 234Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 234