Muhammad ibn Yahyo ibn Muhammad ibn Ahmad al-Yamaniy as-Saʼdiy, Bahron nomi bilan mashhur, az-Zaydiy
Muhaddis
al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy)ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий)
Yamanning mashhur ulamolaridan biri. Umrining avvalida savdo uchun Yaman shaharlarini kezib yurgan va Habashiston tomonlariga ham kirgan, shu bilan birga savdo qilgan har joyda ilm talab qilardi; mashhur shayxlaridan as-Sayyid al-Murtazo ibn Qosim bor. Barcha fanlarda yetuk boʻlib tengdoshlaridan oʻzdi va oʻz asrida ilm raisligida yakkalandi. Toʻla tasniflar bitgan: fiqhda Imom Sharafuddinning «al-Asmor»iga toʻrt jildlik sharh, arab tilida «at-Tuhfa», usulda «al-Kofil»; maoniy va bayonda bir asari, aruz va qofiyada «ash-Shofiy» degan asari; Imom al-Mahdiyning «al-Bahr az-zaxxor»iga taxrij, Olti kitobni jamlab fiqh boblariga tartiblagan «al-Muʼtamad», al-Alaviy hoshiyasidan ixtisor qilgan «al-Kashshof» hoshiyasi va az-Zamaxshariy tafsiri bilan Ibn Kasir tafsirini jamlagan «at-Tafsir al-kabir». «al-Asmor» sharhi bilan naf umumiy boʻldi — unda fiqhning oʻzgada topilmaydigan nozikliklari va haqiqatlarini zikr qilgan, masalalariga dalillar keltirgan va uni eng yaxshi tarzda tanqih qilgan. Rivoyat qilinishicha, matn muallifi asari Imom Sharafuddinga yetganda uni nogʻoraxona bilan zaffof qilishga buyurgan va ulamo hamda talabalarning aʼyonlari bilan birga mashhadlar va madrasalarda aylantirishgan — bu zikr qilingan tafsir haqida qilingan ham deyiladi. Mashhur nazmi bor: at-Tugʻroiyning «Lomiyat al-ajam»idagi yoʻlni tutgan «al-Jaddu fi-l-jiddi va-l-hirmonu fi-l-kasal…» matlaʼli qasidasi — foydali hikmatlarni oʻz ichiga olgan oʻtkir qasida; yana «Saro va jallo an muqlati-n-noimi-l-gʻamz…» baytlari. Saʼdada vafot etgan.Яманнинг машҳур уламоларидан бири. Умрининг аввалида савдо учун Яман шаҳарларини кезиб юрган ва Ҳабашистон томонларига ҳам кирган, шу билан бирга савдо қилган ҳар жойда илм талаб қиларди; машҳур шайхларидан ас-Саййид ал-Муртазо ибн Қосим бор. Барча фанларда етук бўлиб тенгдошларидан ўзди ва ўз асрида илм раислигида яккаланди. Тўла таснифлар битган: фиқҳда Имом Шарафуддиннинг «ал-Асмор»ига тўрт жилдлик шарҳ, араб тилида «ат-Туҳфа», усулда «ал-Кофил»; маоний ва баёнда бир асари, аруз ва қофияда «аш-Шофий» деган асари; Имом ал-Маҳдийнинг «ал-Баҳр аз-заххор»ига тахриж, Олти китобни жамлаб фиқҳ бобларига тартиблаган «ал-Муътамад», ал-Алавий ҳошиясидан ихтисор қилган «ал-Кашшоф» ҳошияси ва аз-Замахшарий тафсири билан Ибн Касир тафсирини жамлаган «ат-Тафсир ал-кабир». «ал-Асмор» шарҳи билан наф умумий бўлди — унда фиқҳнинг ўзгада топилмайдиган нозикликлари ва ҳақиқатларини зикр қилган, масалаларига далиллар келтирган ва уни энг яхши тарзда танқиҳ қилган. Ривоят қилинишича, матн муаллифи асари Имом Шарафуддинга етганда уни ноғорахона билан заффоф қилишга буюрган ва уламо ҳамда талабаларнинг аъёнлари билан бирга машҳадлар ва мадрасаларда айлантиришган — бу зикр қилинган тафсир ҳақида қилинган ҳам дейилади. Машҳур назми бор: ат-Туғроийнинг «Ломият ал-ажам»идаги йўлни тутган «ал-Жадду фи-л-жидди ва-л-ҳирмону фи-л-касал…» матлаъли қасидаси — фойдали ҳикматларни ўз ичига олган ўткир қасида; яна «Саро ва жалло ан муқлати-н-ноими-л-ғамз…» байтлари. Саъдада вафот этган.
Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 278Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 278
al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy)ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий)
Nasabi tamimiy, asli basralik, tugʻilgani ham, vafoti ham Saʼdada; Sirojuddin: faqih, zaydiylarning kattalaridan. Yamandagi Saʼda ahlidan. Kitoblaridan: imom Sharafuddinning «al-Asmor»iga toʻrt jildlik fiqhiy sharh, «at-Takmil ash-shof li tafsir al-Kashshof», «al-Inkor alo mutasavvifat hozo-z-zamon» risolasi, arab tili ilmlariga oid «at-Tuhfa», zaydiy fiqh usulining muxtasari «al-Kofil», hadisga oid «al-Muʼtamad» (Zirikliy uning bir nusxasini Milandagi Ambroziana kutubxonasida koʻrgan, unda al-Mahdiy al-Abbosning xati bor), besh juzli «Javohir al-axbor va-l-osor al-mustaxraja min lujjat al-Bahr az-zaxxor», «al-Muxtasar ash-shofiy fi ilmay al-aruz va-l-qavofiy», «Bahjat al-jamol va mahjat al-kamol fi-l-mamduh va-l-mazmum min al-xisol fi-l-aimma va-l-ummol» va «Taxrij ahodis al-Bahr az-zaxxor». Boshi «al-Jaddu fi-l-jiddi va-l-hirmonu fi-l-kasali» boʻlgan 65 baytli qasida uniki — Zirikliy uni Vatikan qoʻlyozmalaridagi bir majmuada koʻrgan. Dor al-kutubda (4075) «Devoni sheʼr»i bor.Насаби тамимий, асли басралик, туғилгани ҳам, вафоти ҳам Саъдада; Сирожуддин: фақиҳ, зайдийларнинг катталаридан. Ямандаги Саъда аҳлидан. Китобларидан: имом Шарафуддиннинг «ал-Асмор»ига тўрт жилдлик фиқҳий шарҳ, «ат-Такмил аш-шоф ли тафсир ал-Кашшоф», «ал-Инкор ало мутасаввифат ҳозо-з-замон» рисоласи, араб тили илмларига оид «ат-Туҳфа», зайдий фиқҳ усулининг мухтасари «ал-Кофил», ҳадисга оид «ал-Муътамад» (Зириклий унинг бир нусхасини Миландаги Амброзиана кутубхонасида кўрган, унда ал-Маҳдий ал-Аббоснинг хати бор), беш жузли «Жавоҳир ал-ахбор ва-л-осор ал-мустахража мин лужжат ал-Баҳр аз-заххор», «ал-Мухтасар аш-шофий фи илмай ал-аруз ва-л-қавофий», «Баҳжат ал-жамол ва маҳжат ал-камол фи-л-мамдуҳ ва-л-мазмум мин ал-хисол фи-л-аимма ва-л-уммол» ва «Тахриж аҳодис ал-Баҳр аз-заххор». Боши «ал-Жадду фи-л-жидди ва-л-ҳирмону фи-л-касали» бўлган 65 байтли қасида уники — Зириклий уни Ватикан қўлёзмаларидаги бир мажмуада кўрган. Дор ал-кутубда (4075) «Девони шеър»и бор.
Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 7, b. 140Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 7, б. 140