Muhammad ibn Yusuf ibn Ali ibn Yusuf al-Gʻarnotiy Asiruddin Abu Hayyon al-Andalusiy

Arab tili va tafsirda katta imom; 654-yil shavvolining oxirlarida tugʻilgan. Qiroatlarni Andalus shayxlariga yakka-yakka va jamlab tilovat qilgan, u yerda va Afriqiyada koʻp eshitgan; soʻng Iskandariya va Misrga borib Ibn an-Nahhosga mulozim boʻlgan — shayxlaridan al-Vajih ibn ad-Dahhon, al-Qutb al-Qastalloniy, Ibn al-Anmotiy va boshqalar; oʻzining aytishicha, ilm olgan kishilari toʻrt yuz ellik nafar, ijozat berganlar esa juda koʻp. Lugʻat, arab tili va tafsirda dengizga aylanib tengdoshlaridan oʻzdi va butun dunyo oʻlkalarida bunda yakkalandi — asrida unga oʻxshaydigan kishi yoʻq edi. as-Safadiy: «Uni hech qachon eshitmayotgan, mashgʻul boʻlmayotgan, yozmayotgan yoki kitobga qaramayotgan holda koʻrmadim». Zakiy talabalarga yuz burar, ularni ulugʻlar va qadrini eʼlon qilardi; nazmi koʻp, naql qilganida sobit, lugʻatni biladigan edi; nahv va tasrifga kelsak, ikkovida mutlaq imom — bu fanga umrining koʻpini xizmat qildi va yer oʻlkalarida undan boshqa hech kim zikr qilinmaydigan boʻldi; tafsir, hadis, odamlarning tarjimalari va tabaqalarini bilishda, ayniqsa magʻribliklarni bilishda qoʻli uzun edi. Hayotidayoq yer ufqlarida yurgan va mashhur boʻlgan tasniflari bor; odamlar undan tabaqama-tabaqa oldi va shogirdlari hayotidayoq imom va shayxlarga aylandi. Odamlarni Ibn Molik kitoblarini oʻqishga u qiziqtirgan va ularning mushkullarini sharhlab bergan; «Ibn al-Hojib muqaddimasi faqihlarning nahvi» der edi va oʻziga faqat Sibavayh kitoblarida yoki «at-Tashil»da yoxud oʻz asarlarida oʻqitishni lozim tutgan — umrining oxirida odati shu edi. Asarlaridan: tafsirda «al-Bahr al-muhit» va uning ixtisori «an-Nahr al-mod», bir jildlik «Gʻarib al-Qurʼon», «al-Asfor», «Sharh at-Tashil», «at-Tazkira», «al-Mavfur», «at-Tazkir», «al-Mubdiʼ», «at-Taqrib», «at-Tadrib», «Gʻoyat al-ihson bi-n-nukat al-hison», «al-Lamha», «ash-Shazra», «al-Irtizo», «Iqd al-laoliy», «Nukat al-imloʼ», «an-Nofiʼ», «al-Mavrid al-gʻamr», «ar-Ravz al-bosim», «al-Muzn al-homir», «ar-Ramza», «Gʻoyat al-matlub», «an-Nayyir al-jaliy», «al-Vahhoj» — «al-Minhoj» muxtasari, «al-Amr al-ahlo fi ixtisor al-Muhallo», «al-Aʼlom», «Yavoqit as-sahar», «Tuhfat as-sundus fi nuhot al-Andalus», «al-Idrok li-lison al-atrok», «Mantiq al-xurs bi-lison al-fors», «Nur al-gʻaysh fi lison al-jaysh», «Misk ar-rushd», «Manhaj as-solik», «Nihoyat al-iʼrob», «Xulosat at-tibyon» va boshqalar. Ibn al-Xatib: koʻchishining sababi yigitlik tundligi uni ustoz Abu Jaʼfar ibn at-Tabboʼga tegishga undagani boʻlgan — ustozi Abu Jaʼfar ibn az-Zubayr bilan orasi buzilib, unga tegib, raddiya taʼlifiga kirishgan; ishi Gʻarnota sultoniga koʻtarilgan va sulton ustozni qoʻllab, uni keltirib jazolashga buyurgan, u esa yashirinib, keyin Mashriqqa qoʻshilgan. Shayx Shamsuddin al-Isbahoniy majlisida hozir boʻlgan; oʻzi zohiriy edi, keyin shofeiyga mansub boʻldi, ammo Abul-Baqo u hamon zohiriy edi der edi; Ibn Hajar: «Abu Hayyon: zohir mazhabi zehniga ilashgan kishining undan qaytishi mahol, der edi» — ash-Shavkoniy uni bu soʻzida rost deb topadi.Араб тили ва тафсирда катта имом; 654-йил шавволининг охирларида туғилган. Қироатларни Андалус шайхларига якка-якка ва жамлаб тиловат қилган, у ерда ва Африқияда кўп эшитган; сўнг Искандария ва Мисрга бориб Ибн ан-Наҳҳосга мулозим бўлган — шайхларидан ал-Важиҳ ибн ад-Даҳҳон, ал-Қутб ал-Қасталлоний, Ибн ал-Анмотий ва бошқалар; ўзининг айтишича, илм олган кишилари тўрт юз эллик нафар, ижозат берганлар эса жуда кўп. Луғат, араб тили ва тафсирда денгизга айланиб тенгдошларидан ўзди ва бутун дунё ўлкаларида бунда яккаланди — асрида унга ўхшайдиган киши йўқ эди. ас-Сафадий: «Уни ҳеч қачон эшитмаётган, машғул бўлмаётган, ёзмаётган ёки китобга қарамаётган ҳолда кўрмадим». Закий талабаларга юз бурар, уларни улуғлар ва қадрини эълон қиларди; назми кўп, нақл қилганида собит, луғатни биладиган эди; наҳв ва тасрифга келсак, икковида мутлақ имом — бу фанга умрининг кўпини хизмат қилди ва ер ўлкаларида ундан бошқа ҳеч ким зикр қилинмайдиган бўлди; тафсир, ҳадис, одамларнинг таржималари ва табақаларини билишда, айниқса мағрибликларни билишда қўли узун эди. Ҳаётидаёқ ер уфқларида юрган ва машҳур бўлган таснифлари бор; одамлар ундан табақама-табақа олди ва шогирдлари ҳаётидаёқ имом ва шайхларга айланди. Одамларни Ибн Молик китобларини ўқишга у қизиқтирган ва уларнинг мушкулларини шарҳлаб берган; «Ибн ал-Ҳожиб муқаддимаси фақиҳларнинг наҳви» дер эди ва ўзига фақат Сибавайҳ китобларида ёки «ат-Ташил»да ёхуд ўз асарларида ўқитишни лозим тутган — умрининг охирида одати шу эди. Асарларидан: тафсирда «ал-Баҳр ал-муҳит» ва унинг ихтисори «ан-Наҳр ал-мод», бир жилдлик «Ғариб ал-Қуръон», «ал-Асфор», «Шарҳ ат-Ташил», «ат-Тазкира», «ал-Мавфур», «ат-Тазкир», «ал-Мубдиъ», «ат-Тақриб», «ат-Тадриб», «Ғоят ал-иҳсон би-н-нукат ал-ҳисон», «ал-Ламҳа», «аш-Шазра», «ал-Иртизо», «Иқд ал-лаолий», «Нукат ал-имлў», «ан-Нофиъ», «ал-Маврид ал-ғамр», «ар-Равз ал-босим», «ал-Музн ал-ҳомир», «ар-Рамза», «Ғоят ал-матлуб», «ан-Наййир ал-жалий», «ал-Ваҳҳож» — «ал-Минҳож» мухтасари, «ал-Амр ал-аҳло фи ихтисор ал-Муҳалло», «ал-Аълом», «Явоқит ас-саҳар», «Туҳфат ас-сундус фи нуҳот ал-Андалус», «ал-Идрок ли-лисон ал-атрок», «Мантиқ ал-хурс би-лисон ал-форс», «Нур ал-ғайш фи лисон ал-жайш», «Миск ар-рушд», «Манҳаж ас-солик», «Ниҳоят ал-иъроб», «Хулосат ат-тибён» ва бошқалар. Ибн ал-Хатиб: кўчишининг сабаби йигитлик тундлиги уни устоз Абу Жаъфар ибн ат-Таббўга тегишга ундагани бўлган — устози Абу Жаъфар ибн аз-Зубайр билан ораси бузилиб, унга тегиб, раддия таълифига киришган; иши Ғарнота султонига кўтарилган ва султон устозни қўллаб, уни келтириб жазолашга буюрган, у эса яшириниб, кейин Машриққа қўшилган. Шайх Шамсуддин ал-Исбаҳоний мажлисида ҳозир бўлган; ўзи зоҳирий эди, кейин шофеийга мансуб бўлди, аммо Абул-Бақо у ҳамон зоҳирий эди дер эди; Ибн Ҳажар: «Абу Ҳайён: зоҳир мазҳаби зеҳнига илашган кишининг ундан қайтиши маҳол, дер эди» — аш-Шавконий уни бу сўзида рост деб топади.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 288Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 288