Muhammad ibn Yusuf ibn Nasr

Abu Abdulloh Muhammad ibn Yusuf ibn Nasr al-Xazrajiy — amirulmuslimin, Gʻarnata hukmdori. Zahabiy Ibn al-Hojjning dastxatidan koʻchiradi: olti yuz yigirma toʻqqizinchi yilda, ramazonning yigirma yettinchi kechasida amirulmuslimin Abu Abdulloh Muhammad ibn Yusuf ibn Nasr Qurtuba bilan Jayyon orasidagi Arjuna degan kichik shaharchada taxtga oʻtirdi; oʻshanda uning yoshi qirqda edi. U saodatmand, muvaffaq va mansur, kattakon baxtli, raʼyi toʻgʻri, etagi pok, oʻzini tiyadigan va iffatli kishi edi. Qarindoshlari va qavmi dehqonchilik va ekinchilik ahli edi; u hukmdor boʻlgach, otchoparlikni oʻrgandilar va ulardan qochmaydigan, yuz oʻgirmaydigan botir va jasurlar chiqdi — u ularni dengizga solsa ham kirar edilar. U Ibn Hudni uch marta yengdi, xazinalarini, otlarini va noqoralarini oldi, qoʻshinini tarqatib yubordi; frenglarni ham bir necha bor sindirdi; boshidan uzun ishlar oʻtdi. U yashirin sarkardaning qoʻshinini va Qanbil qalʼasini ildizidan quritdi — bu qalʼaning qattiqligi zarbulmasal edi, toki Alloh uni shu kishining qoʻli bilan agʻdarguncha; Gʻarnata yaqiniga kelgan qoʻshinni ham qirib tashladi. Uning saodatidan biri shuki, u hech qachon yengilmadi va bayrogʻi hech qachon sindirilmadi. Oʻshanda Andalus yurtlari nihoyatda qiyin ahvolda edi: frenglar ogʻiz ochib turishar, baxtlari kelayotgan edi. Shunda Alloh bu kishini yubordi; u ularga qarshi urushib, quvvatlarini sindirdi — toki Azquniz oʻz qoʻshini bilan kelib, Jayyonni qamal qilgunicha. Uni qaytarish imkoni boʻlmagach, Abu Abdulloh Jayyonni qolgan barcha yurtlar evaziga sulh bilan unga topshirishga rozi boʻldi. Sulh olti yuz qirq ikkinchi yilda tuzildi va yigirma yil davom etdi. Shu bilan musulmonlar quvvatlandi, yurtlar obod boʻldi, odamlar keng nafas oldi. Sulton bu muddatda mol yigʻish va uni oʻz qoʻli bilan asrash bilan mashgʻul boʻldi, sira erinmadi va sustlashmadi: Gʻarnatada moldan oʻttiz olti xona toʻpladi, ulkan oziq-ovqat zaxirasini gʻamladi, devon xodimlaridan koʻp kishini qamchi bilan oʻldirdi, hech kim toʻplamagan darajada qurol-yarogʻ yigʻdi, devorlarni mustahkamladi, qoʻshinni koʻpaytirdi, ularga yaxshilik qildi va ishlariga qattiq eʼtibor berdi. Hukmdor boʻlgan kunidan boshlab may ichmadi, oʻyin-kulgi eshitmadi, ov qilmadi. Zahabiy: «Bu kishining himmati balandligiga, dini sogʻligiga, muruvvatiga va yaxshi ishlarning koʻpligiga qara! U oʻziga qurilish qilishda ham, isrofda ham, xizmatkorlar koʻpaytirishda ham keng ketmadi; barcha ishlarida oʻrtahol va aqlli edi», deydi. Olti yuz oltmish birinchi yilda Azquniz oralaridagi sulhni buzdi va undan sohil shaharlarini talab qildi. U bosh tortdi va tezda dushmanga qarshi safarbarlik eʼlon qilib, musulmonlardan madad soʻradi. Dushman ichida shovqin koʻtarildi, ular butun kuchi bilan keldilar; har tomondan yopirilib, Andalus otliq va piyodaga toʻldi. U ular bilan hujum boshlab, qoʻllari asir va otga toʻldi, bir necha qalʼaga kirdilar — bu buyuk fath boʻldi. Zahabiy uning maktublaridan namunalar keltiradi. Al-Murtazo Umar ibn Abu Ibrohim al-Muʼminiy bu Ibn Nasrga yozib, unga «raʼis» deb xitob qilgan; Zahabiy: «Xato qildi va yomon ish qildi», deb qoʻshadi. Oʻsha maktub olti yuz qirq yettinchi yilda yozilgan boʻlib, unda ular Ibn Nasrning chegaralardagi kishilarni himoya qilishdagi sayʼi va imkon qadar tirishgani ularga maʼlum ekanini bildiradilar. Ibn Nasrning oʻzi esa amir Abu Yusuf Yaʼqub ibn Abdulhaqqa yozgan: «Bu maktubni sizga Gʻarnataning Hamrosidan yozdik; Allohning lutflari dini ahliga nusrat bilan madad bermoqda... Endi harakat va jihodga hozirlik vaqti keldi; sizni birodarlaringizni chorlashda odatlanganingiz — yoningizdagi suvoriylar, botir himoyachilar va jasur pahlavonlarni yuborish bilan madad va yordam berishga eslatamiz, chunki dushman bu yil qimirlamay qolmaydi». Yana unda: «Bu muborak yilda Alloh musulmonlarga dushman yurtlaridan nimalarni ochganini va nusrat berganini bildingiz; boʻlmasa, dushman kekirdagini choʻzib, bu millatning zaiflarini aldashga oʻt qoʻygan bir paytda kim uning qoʻlidan yuzdan ortiq joyni qaytarib olar va gʻalabasi baland kelgan qoʻngʻiroqni azon bilan almashtirar edi?» deyilgan. Maktub olti yuz oltmish uchinchi yil jumodul-ulosida, solih va zohid shayx Abu Abdulloh al-Masmudiy orqali yuborilgan. Faqih Abu al-Abbos al-Azmiyning unga yozgan maktubi ham keltiriladi. Amirulmuslimin Abu Abdulloh olti yuz yetmish birinchi yil rajab oyida vafot etdi; undan keyin oʻgʻli Muhammad hukmdor boʻldi.Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Юсуф ибн Наср ал-Хазражий — амирулмуслимин, Ғарната ҳукмдори. Заҳабий Ибн ал-Ҳожжнинг дастхатидан кўчиради: олти юз йигирма тўққизинчи йилда, рамазоннинг йигирма еттинчи кечасида амирулмуслимин Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Юсуф ибн Наср Қуртуба билан Жайён орасидаги Аржуна деган кичик шаҳарчада тахтга ўтирди; ўшанда унинг ёши қирқда эди. У саодатманд, муваффақ ва мансур, каттакон бахтли, раъйи тўғри, этаги пок, ўзини тиядиган ва иффатли киши эди. Қариндошлари ва қавми деҳқончилик ва экинчилик аҳли эди; у ҳукмдор бўлгач, отчопарликни ўргандилар ва улардан қочмайдиган, юз ўгирмайдиган ботир ва жасурлар чиқди — у уларни денгизга солса ҳам кирар эдилар. У Ибн Ҳудни уч марта енгди, хазиналарини, отларини ва ноқораларини олди, қўшинини тарқатиб юборди; френгларни ҳам бир неча бор синдирди; бошидан узун ишлар ўтди. У яширин саркарданинг қўшинини ва Қанбил қалъасини илдизидан қуритди — бу қалъанинг қаттиқлиги зарбулмасал эди, токи Аллоҳ уни шу кишининг қўли билан ағдаргунча; Ғарната яқинига келган қўшинни ҳам қириб ташлади. Унинг саодатидан бири шуки, у ҳеч қачон енгилмади ва байроғи ҳеч қачон синдирилмади. Ўшанда Андалус юртлари ниҳоятда қийин аҳволда эди: френглар оғиз очиб туришар, бахтлари келаётган эди. Шунда Аллоҳ бу кишини юборди; у уларга қарши урушиб, қувватларини синдирди — токи Азқуниз ўз қўшини билан келиб, Жайённи қамал қилгунича. Уни қайтариш имкони бўлмагач, Абу Абдуллоҳ Жайённи қолган барча юртлар эвазига сулҳ билан унга топширишга рози бўлди. Сулҳ олти юз қирқ иккинчи йилда тузилди ва йигирма йил давом этди. Шу билан мусулмонлар қувватланди, юртлар обод бўлди, одамлар кенг нафас олди. Султон бу муддатда мол йиғиш ва уни ўз қўли билан асраш билан машғул бўлди, сира эринмади ва сустлашмади: Ғарнатада молдан ўттиз олти хона тўплади, улкан озиқ-овқат захирасини ғамлади, девон ходимларидан кўп кишини қамчи билан ўлдирди, ҳеч ким тўпламаган даражада қурол-яроғ йиғди, деворларни мустаҳкамлади, қўшинни кўпайтирди, уларга яхшилик қилди ва ишларига қаттиқ эътибор берди. Ҳукмдор бўлган кунидан бошлаб май ичмади, ўйин-кулги эшитмади, ов қилмади. Заҳабий: «Бу кишининг ҳиммати баландлигига, дини соғлигига, мурувватига ва яхши ишларнинг кўплигига қара! У ўзига қурилиш қилишда ҳам, исрофда ҳам, хизматкорлар кўпайтиришда ҳам кенг кетмади; барча ишларида ўртаҳол ва ақлли эди», дейди. Олти юз олтмиш биринчи йилда Азқуниз ораларидаги сулҳни бузди ва ундан соҳил шаҳарларини талаб қилди. У бош тортди ва тезда душманга қарши сафарбарлик эълон қилиб, мусулмонлардан мадад сўради. Душман ичида шовқин кўтарилди, улар бутун кучи билан келдилар; ҳар томондан ёпирилиб, Андалус отлиқ ва пиёдага тўлди. У улар билан ҳужум бошлаб, қўллари асир ва отга тўлди, бир неча қалъага кирдилар — бу буюк фатҳ бўлди. Заҳабий унинг мактубларидан намуналар келтиради. Ал-Муртазо Умар ибн Абу Иброҳим ал-Муъминий бу Ибн Насрга ёзиб, унга «раъис» деб хитоб қилган; Заҳабий: «Хато қилди ва ёмон иш қилди», деб қўшади. Ўша мактуб олти юз қирқ еттинчи йилда ёзилган бўлиб, унда улар Ибн Насрнинг чегаралардаги кишиларни ҳимоя қилишдаги сайъи ва имкон қадар тиришгани уларга маълум эканини билдирадилар. Ибн Насрнинг ўзи эса амир Абу Юсуф Яъқуб ибн Абдулҳаққа ёзган: «Бу мактубни сизга Ғарнатанинг Ҳамросидан ёздик; Аллоҳнинг лутфлари дини аҳлига нусрат билан мадад бермоқда... Энди ҳаракат ва жиҳодга ҳозирлик вақти келди; сизни биродарларингизни чорлашда одатланганингиз — ёнингиздаги суворийлар, ботир ҳимоячилар ва жасур паҳлавонларни юбориш билан мадад ва ёрдам беришга эслатамиз, чунки душман бу йил қимирламай қолмайди». Яна унда: «Бу муборак йилда Аллоҳ мусулмонларга душман юртларидан нималарни очганини ва нусрат берганини билдингиз; бўлмаса, душман кекирдагини чўзиб, бу миллатнинг заифларини алдашга ўт қўйган бир пайтда ким унинг қўлидан юздан ортиқ жойни қайтариб олар ва ғалабаси баланд келган қўнғироқни азон билан алмаштирар эди?» дейилган. Мактуб олти юз олтмиш учинчи йил жумодул-улосида, солиҳ ва зоҳид шайх Абу Абдуллоҳ ал-Масмудий орқали юборилган. Фақиҳ Абу ал-Аббос ал-Азмийнинг унга ёзган мактуби ҳам келтирилади. Амирулмуслимин Абу Абдуллоҳ олти юз етмиш биринчи йил ражаб ойида вафот этди; ундан кейин ўғли Муҳаммад ҳукмдор бўлди.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 30, b. 105Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 30, б. 105