Muhammad Komil ibn Ahmad ibn Abdulqodir al-Qassob

Suriyadagi turk va fransuz istilolari kunlarida istiqlol harakati yoʻlboshchilaridan. Asli Himsdan; otasi Damashqqa koʻchgani uchun oʻsha yerda tugʻilgan va yoshligida onasi oilasining laqabi bilan «Komil Karim» deb tanilgan. Futuvvatga moyil boʻlib oʻsgan; Damashqning u yashaydigan Uqayba mahallasi ahli uni birdan mahalla masjidiga kirib, undan bir hujra egallab, ilmga berilib ketganini koʻrib hayron qolgan. Uzlatda bir necha yil oʻtkazib, fiqh oʻrgangan, arab tili ilmlari va qiroatlarda mahorat koʻrsatgan va butunlay boshqa odam boʻlib chiqqan. «Komiliya madrasasi»ni tashkil etgan — u Damashqda arab milliy ruhini uygʻotgan dastlabki omillardan biri edi; unda Abdulvahhob al-Inkliziy, Orif ash-Shihobiy, Abdurahmon Shahbandar, Asʼad al-Hakim va boshqalar ixtiyoriy dars bergan — az-Zirikliy ham ular orasida boʻlgan. 1914-yilda Birinchi jahon urushi boshlanganda u maxfiy «al-Arabiya al-Fatot» jamiyatining aʼzosi edi; Misrga borib, u yerdagi arab yurtlarini turk hukmidan ozod qilishga chaqiruvchilar bilan uchrashish va ish rejalari haqida kelishish uchun yuborilgan. Misrga maktabi uchun kitob olmoqchi boʻlgan qiyofasida kirib qaytgan; turklar uni qamoqqa olganda maktab kitoblari haqida gapirib bergani uchun qoʻyib yuborilgan. Yashirincha ishlashda davom etgan va Hijozda inqilob koʻtarilgach, oʻzini yashirib Makkaga yoʻl olgan. Urushdan keyin Damashqqa qaytib, uning vatanparvar qoʻmitasidagi eng koʻzga koʻringan faol boʻlgan. Fransuzlar Suriyani ishgʻol qilgach shahardan chiqib ketdi va ular «oʻlim hukmlari» roʻyxatini uning nomi bilan ochdilar. Podshoh Abdulaziz Ol Saud unga Hijozdagi maorif idorasini topshirdi, u esa ozgina turib, iltimos bilan ozod boʻldi. Soʻng Falastindagi Hayfoda qoʻnim topib, maktab ochdi va shahid Muhammad Izzuddin al-Qassom bilan hamkorlikda man qilingan bidʼatlar hamda ularni maʼqullaganlardan biriga radd haqida «an-Naqd val-bayon» kitobini yozdi. Damashqdagi oʻlim hukmlari bekor qilingach u yerga qaytdi; soʻnggi yillarida gʻayrati sovudi, bir muddat «Ulamolar qoʻmitasi»ga rais etib tayinlanib, keyin istefo berdi. Vafotigacha uyida uzlatda yashadi.Суриядаги турк ва франсуз истилолари кунларида истиқлол ҳаракати йўлбошчиларидан. Асли Ҳимсдан; отаси Дамашққа кўчгани учун ўша ерда туғилган ва ёшлигида онаси оиласининг лақаби билан «Комил Карим» деб танилган. Футувватга мойил бўлиб ўсган; Дамашқнинг у яшайдиган Уқайба маҳалласи аҳли уни бирдан маҳалла масжидига кириб, ундан бир ҳужра эгаллаб, илмга берилиб кетганини кўриб ҳайрон қолган. Узлатда бир неча йил ўтказиб, фиқҳ ўрганган, араб тили илмлари ва қироатларда маҳорат кўрсатган ва бутунлай бошқа одам бўлиб чиққан. «Комилия мадрасаси»ни ташкил этган — у Дамашқда араб миллий руҳини уйғотган дастлабки омиллардан бири эди; унда Абдулваҳҳоб ал-Инклизий, Ориф аш-Шиҳобий, Абдураҳмон Шаҳбандар, Асъад ал-Ҳаким ва бошқалар ихтиёрий дарс берган — аз-Зириклий ҳам улар орасида бўлган. 1914-йилда Биринчи жаҳон уруши бошланганда у махфий «ал-Арабия ал-Фатот» жамиятининг аъзоси эди; Мисрга бориб, у ердаги араб юртларини турк ҳукмидан озод қилишга чақирувчилар билан учрашиш ва иш режалари ҳақида келишиш учун юборилган. Мисрга мактаби учун китоб олмоқчи бўлган қиёфасида кириб қайтган; турклар уни қамоққа олганда мактаб китоблари ҳақида гапириб бергани учун қўйиб юборилган. Яширинча ишлашда давом этган ва Ҳижозда инқилоб кўтарилгач, ўзини яшириб Маккага йўл олган. Урушдан кейин Дамашққа қайтиб, унинг ватанпарвар қўмитасидаги энг кўзга кўринган фаол бўлган. Франсузлар Сурияни ишғол қилгач шаҳардан чиқиб кетди ва улар «ўлим ҳукмлари» рўйхатини унинг номи билан очдилар. Подшоҳ Абдулазиз Ол Сауд унга Ҳижоздаги маориф идорасини топширди, у эса озгина туриб, илтимос билан озод бўлди. Сўнг Фаластиндаги Ҳайфода қўним топиб, мактаб очди ва шаҳид Муҳаммад Иззуддин ал-Қассом билан ҳамкорликда ман қилинган бидъатлар ҳамда уларни маъқуллаганлардан бирига радд ҳақида «ан-Нақд вал-баён» китобини ёзди. Дамашқдаги ўлим ҳукмлари бекор қилингач у ерга қайтди; сўнгги йилларида ғайрати совуди, бир муддат «Уламолар қўмитаси»га раис этиб тайинланиб, кейин истефо берди. Вафотигача уйида узлатда яшади.

Manba: al-Aʼlom (Xayruddin az-Zirikliy), j. 7, b. 13Манба: ал-Аълом (Хайруддин аз-Зириклий), ж. 7, б. 13