Mustafo ibn Yusuf ibn Solih al-Brusaviy ar-Rumiy al-Hanafiy, Xoʻjazoda nomi bilan mashhur

Rum olimi — tahqiq, tasavvurining goʻzalligi, haddan ziyod zakovati va munozara qilganning ogʻzini yopishi bilan mashhur. Otasi savdogar boʻlib katta boyligi bor edi; oʻgʻli ilm bilan mashgʻul boʻlgach otasi undan gʻazablanib uzoqlashtirdi, hatto bir koʻylakdan boshqa narsasi qolmadi — u esa ilmga muhabbatini faqat oshirardi. Soʻfiy shayxlaridan biri uni koʻrib «Uning shaʼni ulugʻ boʻladi va otang ulugʻlab, seni xorlaydigan akalari uning huzurida xizmatkor va qullar oʻrnida turadi» degan. Rumning katta ulamolaridan — Xizr Bek nomi bilan mashhur olim va uning tabaqasidan olib, arab tili, ikki usul, maoniy va bayonda yetuk boʻldi. Sulton Murod unga Bursa madrasasida dars berishni buyurib, kuniga oʻn dirham tayin qildi va u shu holda olti yil qashshoqlik va hojat bilan ilmga mashgʻul boʻlib turdi hamda u yerda «Sharh al-Mavoqif»ni yod oldi. Sulton Muhammad Xon ibn Murod Xon saltanatga oʻtirib ilmga va ahliga rogʻbat izhor qilganda, ulamo uning huzuriga yoʻl oldi; u ham istardi, ammo qattiq qashshoqligidan jihozlana olmadi — turk oʻgʻillaridan boʻlgan xizmatkori unga sakkiz yuz dirham qarz berdi, u bunga oʻziga bir ot va xizmatkoriga bir ot sotib olib sulton huzuriga bordi va uni Qustantiniyadan Adirnaga ketayotganida uchratdi. Vazir Mahmud Posho uni koʻrib: «Kelganing yaxshi boʻldi, seni sulton huzurida eslagan edim, huzuriga bor» dedi; u borib salom berdi, sulton vazirdan «Bu kim?» deb soʻradi, «Xoʻjazoda» dedi va sulton uni xush kutib oldi. Sultonning oʻng va chap tomonida huzuridagi aʼyon ulamolar bor edi; sulton huzurida bahs boshlandi va u soʻzlab, hozir boʻlgan ulamolardan bir jamoani ojiz qoldirdi — sulton unga moyil boʻlib, ulamo chiqib ketganidan keyin ham uni oldida olib qoldi va u bilan birga yurdi. Soʻng sulton huzurida bahs qilgan ulamolarga sila berdi, unga esa ularnikidek bermadi — bundan gʻam va hasratga tushdi, hatto xizmatkori unga xizmat qilmay qoʻyib: «Ilming boʻlsa, sulton seni ham ular kabi ikrom qilardi» deb yuziga aytadigan boʻldi. Bir manzilda xizmatkor uxlab qolgach, otiga oʻzi qaradi va gʻamgin holda daraxt soyasida oʻtirdi — shunda sultonning hojiblaridan uch kishi Xoʻjazodaning chodirini soʻrab kelayotgan edi, boshqa kattalar kabi uning ham chodiri bor deb oʻylashardi; baʼzi odamlar unga ishora qilganda ular buni inkor qilishdi, keyin oldiga kelib «Sen Xoʻjazodamisan?» dedilar, «Ha» dedi; qoʻlini oʻpib: «Sulton seni oʻziga muallim qildi» dedilar — u ular meni masxara qilyapti deb oʻyladi. Soʻng oʻsha yerda chodir tikib, unga ot, qullar, nafis kiyim va oʻn ming dirham keltirishdi va «Sultonga bor» dedilar; xizmatkor uxlab yotgan edi, u borib uygʻotdi va «Turib holimga qara» dedi, xizmatkor «Holingni bilaman, qoʻy meni» dedi, u qistagach turib qaradi va «Bu qanday hol?» dedi; «Sultonga muallim boʻldim» dedi — xizmatkor qoʻlini oʻpib yolvordi va uzr soʻradi, u qabul qildi. Sulton unga tasrif oʻqiy boshladi va u unga sharh yozdi hamda unga gʻoyat yaqinlashdi — shundan vazir hasad qilib sultonga «U askar qoziligini istaydi» dedi; sulton «Nega mening suhbatimni tashlasin?» dedi, vazir «Xohlaydi» dedi va Xoʻjazodaga «Sulton askar qoziligini olishingga buyurdi» dedi; u «Buni istamayman» dedi, «Ish shunday boʻldi» deyilgach boʻysunib askar qozisi boʻldi — bu qozilar qoziligi darajasida edi; oʻshanda otasiga oʻgʻli askar qozisi boʻlgani xabari yetdi. Matn shu yerda uzilib qoladi.Рум олими — таҳқиқ, тасаввурининг гўзаллиги, ҳаддан зиёд заковати ва мунозара қилганнинг оғзини ёпиши билан машҳур. Отаси савдогар бўлиб катта бойлиги бор эди; ўғли илм билан машғул бўлгач отаси ундан ғазабланиб узоқлаштирди, ҳатто бир кўйлакдан бошқа нарсаси қолмади — у эса илмга муҳаббатини фақат оширарди. Сўфий шайхларидан бири уни кўриб «Унинг шаъни улуғ бўлади ва отанг улуғлаб, сени хорлайдиган акалари унинг ҳузурида хизматкор ва қуллар ўрнида туради» деган. Румнинг катта уламоларидан — Хизр Бек номи билан машҳур олим ва унинг табақасидан олиб, араб тили, икки усул, маоний ва баёнда етук бўлди. Султон Мурод унга Бурса мадрасасида дарс беришни буюриб, кунига ўн дирҳам тайин қилди ва у шу ҳолда олти йил қашшоқлик ва ҳожат билан илмга машғул бўлиб турди ҳамда у ерда «Шарҳ ал-Мавоқиф»ни ёд олди. Султон Муҳаммад Хон ибн Мурод Хон салтанатга ўтириб илмга ва аҳлига роғбат изҳор қилганда, уламо унинг ҳузурига йўл олди; у ҳам истарди, аммо қаттиқ қашшоқлигидан жиҳозлана олмади — турк ўғилларидан бўлган хизматкори унга саккиз юз дирҳам қарз берди, у бунга ўзига бир от ва хизматкорига бир от сотиб олиб султон ҳузурига борди ва уни Қустантиниядан Адирнага кетаётганида учратди. Вазир Маҳмуд Пошо уни кўриб: «Келганинг яхши бўлди, сени султон ҳузурида эслаган эдим, ҳузурига бор» деди; у бориб салом берди, султон вазирдан «Бу ким?» деб сўради, «Хўжазода» деди ва султон уни хуш кутиб олди. Султоннинг ўнг ва чап томонида ҳузуридаги аъён уламолар бор эди; султон ҳузурида баҳс бошланди ва у сўзлаб, ҳозир бўлган уламолардан бир жамоани ожиз қолдирди — султон унга мойил бўлиб, уламо чиқиб кетганидан кейин ҳам уни олдида олиб қолди ва у билан бирга юрди. Сўнг султон ҳузурида баҳс қилган уламоларга сила берди, унга эса уларникидек бермади — бундан ғам ва ҳасратга тушди, ҳатто хизматкори унга хизмат қилмай қўйиб: «Илминг бўлса, султон сени ҳам улар каби икром қиларди» деб юзига айтадиган бўлди. Бир манзилда хизматкор ухлаб қолгач, отига ўзи қаради ва ғамгин ҳолда дарахт соясида ўтирди — шунда султоннинг ҳожибларидан уч киши Хўжазоданинг чодирини сўраб келаётган эди, бошқа катталар каби унинг ҳам чодири бор деб ўйлашарди; баъзи одамлар унга ишора қилганда улар буни инкор қилишди, кейин олдига келиб «Сен Хўжазодамисан?» дедилар, «Ҳа» деди; қўлини ўпиб: «Султон сени ўзига муаллим қилди» дедилар — у улар мени масхара қиляпти деб ўйлади. Сўнг ўша ерда чодир тикиб, унга от, қуллар, нафис кийим ва ўн минг дирҳам келтиришди ва «Султонга бор» дедилар; хизматкор ухлаб ётган эди, у бориб уйғотди ва «Туриб ҳолимга қара» деди, хизматкор «Ҳолингни биламан, қўй мени» деди, у қистагач туриб қаради ва «Бу қандай ҳол?» деди; «Султонга муаллим бўлдим» деди — хизматкор қўлини ўпиб ёлворди ва узр сўради, у қабул қилди. Султон унга тасриф ўқий бошлади ва у унга шарҳ ёзди ҳамда унга ғоят яқинлашди — шундан вазир ҳасад қилиб султонга «У аскар қозилигини истайди» деди; султон «Нега менинг суҳбатимни ташласин?» деди, вазир «Хоҳлайди» деди ва Хўжазодага «Султон аскар қозилигини олишингга буюрди» деди; у «Буни истамайман» деди, «Иш шундай бўлди» дейилгач бўйсуниб аскар қозиси бўлди — бу қозилар қозилиги даражасида эди; ўшанда отасига ўғли аскар қозиси бўлгани хабари етди. Матн шу ерда узилиб қолади.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 306Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 306