Nasiruddin at-Tusiy
Muhaddis
Muhammad ibn Abdulloh at-Tusiy; unga Mavlo Nasiruddin, yana Xoja Nasiruddin deyilardi. Yoshligidan ilm bilan mashgʻul boʻlib, avvalgilarning ilmini puxta egalladi, shu yoʻlda kalom ilmida asarlar yozdi va Ibn Sinoning «Al-Ishorot»ini sharhladi. Avval ismoiliylarning Alamut qalʼalari egalariga vazir boʻldi, soʻng Hulakuga vazir boʻldi va Bagʻdod voqeasida u bilan birga edi; baʼzi odamlar Hulakuxonga xalifani oʻldirishni u maslahat bergan deb daʼvo qiladi — Alloh biladi, mening nazdimda bunday ish aqlli va fozil kishidan sodir boʻlmaydi. Bagʻdodliklardan baʼzilari uni maqtab, «Aqlli, fozil, karam axloqli edi», degan. Marogʻada rasadxona qurdi, unga faylasuflar, mutakallimlar, faqihlar, muhaddislar, tabiblar va boshqa turli fozillarni jamladi, ulugʻ bir gumbaz qurdirdi va nihoyatda koʻp kitob toʻpladi. Zulhijjaning oʻn ikkinchisida Bagʻdodda, yetmish besh yoshida vafot etdi va Muso ibn Jaʼfar mashhadida, xalifa an-Nosir li-dinillah uchun tayyorlangan sardobaga qoʻyildi. Yaxshi, kuchli sheʼrlari bor. Ilm oʻrganishini moʻʼtaziliy va shiaga moyil al-Muin Solim ibn Badron al-Misriy huzurida boshlagan, undan koʻp tomirlar unga oʻtib, eʼtiqodini buzgan.Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ат-Тусий; унга Мавло Насируддин, яна Хожа Насируддин дейиларди. Ёшлигидан илм билан машғул бўлиб, аввалгиларнинг илмини пухта эгаллади, шу йўлда калом илмида асарлар ёзди ва Ибн Синонинг «Ал-Ишорот»ини шарҳлади. Аввал исмоилийларнинг Аламут қалъалари эгаларига вазир бўлди, сўнг Ҳулакуга вазир бўлди ва Бағдод воқеасида у билан бирга эди; баъзи одамлар Ҳулакухонга халифани ўлдиришни у маслаҳат берган деб даъво қилади — Аллоҳ билади, менинг наздимда бундай иш ақлли ва фозил кишидан содир бўлмайди. Бағдодликлардан баъзилари уни мақтаб, «Ақлли, фозил, карам ахлоқли эди», деган. Мароғада расадхона қурди, унга файласуфлар, мутакаллимлар, фақиҳлар, муҳаддислар, табиблар ва бошқа турли фозилларни жамлади, улуғ бир гумбаз қурдирди ва ниҳоятда кўп китоб тўплади. Зулҳижжанинг ўн иккинчисида Бағдодда, етмиш беш ёшида вафот этди ва Мусо ибн Жаъфар машҳадида, халифа ан-Носир ли-диниллаҳ учун тайёрланган сардобага қўйилди. Яхши, кучли шеърлари бор. Илм ўрганишини мўътазилий ва шиага мойил ал-Муин Солим ибн Бадрон ал-Мисрий ҳузурида бошлаган, ундан кўп томирлар унга ўтиб, эътиқодини бузган.
Manba: al-Bidoya van-nihoya (Ibn Kasir), b. 7301Манба: ал-Бидоя ван-ниҳоя (Ибн Касир), б. 7301