Nofeʼ, Ibn Umarning mavlosi
Tobeʼin
Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy)Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий)
Nofeʼ — imom, muftiy, sobit, Madinaning olimi, Abu Abdulloh al-Qurashiy, soʻng al-Adaviy al-Umariy; Ibn Umarning mavlosi va uning rovisi. Uning asli haqida ixtilof qilingan: barbariy deyilgan, naysoburiy deyilgan, daylamiy, toloqoniy va kobuliy ham deyilgan; rojihi shuki, u umuman fors aslidan. U Ibn Umardan, Oishadan, Abu Hurayradan, Rofeʼ ibn Xadijdan, Abu Saʼid al-Xudriydan, Umm Salamadan, Abu Lubaba ibn Abdulmunzirdan, xoʻjasining xotini Safiyya binti Abu Ubayddan, xoʻjasining farzandlari Solim, Abdulloh, Ubaydulloh va Zayddan hamda bir toifadan rivoyat qildi. Undan az-Zuhriy, Ayyub as-Saxtiyoniy, Ubaydulloh ibn Umar va ukasi Abdulloh, Zayd ibn Voqid, Humayd at-Tavil, Usoma ibn Zayd, Ibn Jurayj, Uqayl, Bukayr ibn Abdulloh ibn al-Ashajj, Ibn Avn, Yazid ibn Abdulloh ibn al-Hod, Yunus ibn Ubayd, Yunus ibn Yazid, Ismoil ibn Umayya, amakivachchasi Ayyub ibn Muso, Hanzala ibn Abu Sufyon, Muhammad ibn Ishoq, Ibn Abu Ziʼb, Ibn Abu Laylo, Muhammad ibn Ajlon, az-Zabidiy, Shuayb ibn Abu Hamza, Hishom ibn al-Gʻoz, Hammom ibn Yahyo, Hishom ibn Saʼd, al-Avzoiy, ad-Dahhok ibn Usmon, Molik ibn Migʻval, Jarir ibn Hozim, Juvayriya ibn Asmo, Fulayh ibn Sulaymon, Molik, al-Lays, Nofeʼ ibn Abu Nuaym va boshqa koʻp kishi rivoyat qildi. An-Nasoiy uning ashoblarini oʻn tabaqaga ajratadi va birinchi tabaqaga Ayyub, Ubaydulloh va Molikni qoʻyadi; yana: «Nofeʼning ashoblari ichida eng sobiti Molik, soʻng Ayyub, soʻng Ubaydulloh, soʻng Yahyo ibn Saʼid, soʻng Ibn Avn, soʻng Solih ibn Kayson, soʻng Muso ibn Uqba, soʻng Ibn Jurayj, soʻng Kasir ibn Farqad, soʻng al-Lays ibn Saʼd», deydi. Al-Buxoriy: «Sanadlarning eng sahihi — Molik, Nofeʼdan, u Ibn Umardan qilgan rivoyat», degan. Nofeʼ rivoyat qiladi: Ibn Umar bilan Makkadan qaytayotgan edik; yoʻlda unga xotini oʻlim toʻshagida ekani xabari yetdi. U shom azoni aytilsa, oʻsha joyda tushib namoz oʻqirdi; oʻsha kechqurun shomga chaqirilganda esa toʻxtamay yurdi. Unutdi shekilli, deb oʻyladik va: «Namoz!» dedik. U shafaq botay deganda tushib, shom namozini oʻqidi, shafaq botgach xufton oʻqidi, soʻng bizga qarab: «Rasululloh ﷺ bilan birga yurish qizigan chogʻda shunday qilardik», dedi. Nofeʼ oʻzi aytadi: «Ibn Umar bilan oʻttiztadan ortiq haj va umrada birga safar qildim». Yana: «Xoʻjam bilan Abdulloh ibn Jaʼfarning huzuriga kirdim; u men uchun oʻn ikki ming taklif qildi, xoʻjam unamadi va meni ozod qildi — Alloh ham uni ozod qilsin», deydi. Ubaydulloh ibn Umarning aytishicha, Umar ibn Abdulaziz Nofeʼni Misr ahliga sunnatlarni oʻrgatish uchun yuborgan; Ayyubning rivoyatiga koʻra, u yana Nofeʼni Yaman sadaqalariga voliy qilgan. Molik aytadi: «Yosh chogʻimda Nofeʼning oldiga borardim; u tushib, menga hadis aytardi. U koʻngli kichik kishi edi va Solim tirikligida hech narsaga fatvo bermas edi». Yana Molik: «Nofeʼ bomdoddan keyin masjidda oʻtirardi, oldiga deyarli hech kim kelmasdi; quyosh chiqqach chiqib ketardi. Bir kisa yopinib olar, baʼzan uni ogʻziga qoʻyib, hech kim bilan gaplashmasdi; men uni bomdoddan keyin qora kisaga oʻralgan holda koʻrardim», deydi. Mutarrif Molikdan naql qiladi: «Nofeʼda tezlik bor edi», va Molik unga muloyimlik qilib, koʻnglini olib yurganini aytadi; aytilishicha, Nofeʼning tilida duduqlik va ajamlik bor edi. Ismoil ibn Umayya: «Biz Nofeʼning tildagi xatosini toʻgʻrilardik, u unamas va: «Yoʻq, faqat oʻzim eshitganim shunday», der edi», deydi. Ismoil ibn Abu Uvays otasidan naql qiladi: «Nofeʼga qatnardik, u xulqi yomon kishi edi; «Bu qul bilan nima qilaman?» deb tark etdim; boshqa birov unga yopishdi va undan nafʼ oldi». Yunus ibn Yazid Nofeʼdan eshitgan: «Mana bu zuhriyingizdan kim meni uzrli qiladi? Oldimga keladi, unga Ibn Umardan hadis aytaman, keyin Solimning oldiga borib: «Buni otangdan eshitganmisan?» deydi; u «ha» deydi va u buni Solimdan rivoyat qilib, meni tashlab qoʻyadi — holbuki soʻz tarkibi mendan». Nofeʼning Ibn Umardan eshitgan kitobi bir sahifa boʻlib, uni shogirdlari oʻqib berishar, «Ey Abu Abdulloh, «Nofeʼ bizga hadis aytdi» desak boʻladimi?» deyilganda, u: «Ha», derdi. Unga: «Ilmingni yozib olishibdi», deyilganda: «Yozibdilarmi? Unda uni keltirsinlar, toʻgʻrilab beray», degan. Molik: «Nofeʼ bir narsa desa, ustiga muhr bos», degan; Abdurrahmon ibn Xirosh: «Nofeʼ — siqa, nabil», degan; Ayyub as-Saxtiyoniy esa Nofeʼ hayotligidayoq undan hadis aytar edi. Ahmad ibn Hanbal: «Solim bilan Nofeʼ ixtilof qilsa, ularning birini ikkinchisidan oldinga surmayman», degan. Zahabiy aytadi: Solim bilan Nofeʼ Ibn Umardan uch hadisda ixtilof qilganlar; Solim martabada ulugʻroq, ammo Nofeʼning uch hadisi toʻgʻriroqqa yaqin. Nofeʼ xoʻjasidan yakka rivoyat qilgan bir hadis muzokara qilinganda esa, Maymun ibn Mihron: «Nofeʼ buni faqat keksayib, aqli ketganidan keyin aytgan», degan; Solimga «Bu Nofeʼdan» deyilganda: «Qul yolgʻon aytdi yoki xato qildi; Ibn Umar faqat shuni aytardi», deb boshqa maʼnoni bayon qilgan. Zahabiy oʻsha masalada Nofeʼdan taqiqni bildiruvchi boshqa rivoyat ham kelganini, ruxsatni bildiruvchi rivoyat sahih boʻlgan taqdirda ham sarih emasligini aytadi va bu masalani alohida foydali bir asarda ochib berganini, uni mutolaa qilgan har bir olim harom ekaniga qatʼiy ishonch hosil qilishini zikr etadi. Abu Ibrohim al-Munzir al-Jizomiy hikoya qiladi: Hishom ibn Urvadan hech qachon qoʻpol soʻz eshitmaganman, faqat bir kun — bir kishi kelib: «Ey Abu al-Munzir, Ibn Umarning mavlosi Nofeʼ otangiz Urvani ukasi Abdulloh ibn az-Zubayrdan afzal koʻrarmish», deganida, u qattiq gapirib: «Allohning dushmani yolgʻon aytibdi, Nofeʼ nimani bilardi! Vallohi, Abdulloh Urvadan yaxshiroq va afzalroq», degan. Abdulmajid ibn Abdulaziz otasidan naql qiladi: Nofeʼ oʻlim toʻshagida yigʻlagan; «Nega yigʻlaysan?» deyilganda: «Saʼdni va qabrning siqishini esladim», degan. Hammod ibn Zayd va bir jamoat uning bir yuz oʻn yettinchi yilda vafot etganini aytishadi; Ibn Uyayna bilan Ahmad ibn Hanbal bir yuz oʻn toʻqqizinchi yilda deyishgan; al-Haysam ibn Adiy va Abu Umar ad-Darir esa bir yuz yigirmanchi yilda degan — bu shoz sanaladi. Zahabiy sahihroq soʻz bir yuz oʻn yettinchi yil, deb belgilaydi.Нофеъ — имом, муфтий, собит, Мадинанинг олими, Абу Абдуллоҳ ал-Қураший, сўнг ал-Адавий ал-Умарий; Ибн Умарнинг мавлоси ва унинг ровиси. Унинг асли ҳақида ихтилоф қилинган: барбарий дейилган, найсобурий дейилган, дайламий, толоқоний ва кобулий ҳам дейилган; рожиҳи шуки, у умуман форс аслидан. У Ибн Умардан, Оишадан, Абу Ҳурайрадан, Рофеъ ибн Хадиждан, Абу Саъид ал-Худрийдан, Умм Саламадан, Абу Лубаба ибн Абдулмунзирдан, хўжасининг хотини Сафийя бинти Абу Убайддан, хўжасининг фарзандлари Солим, Абдуллоҳ, Убайдуллоҳ ва Зайддан ҳамда бир тоифадан ривоят қилди. Ундан аз-Зуҳрий, Айюб ас-Сахтиёний, Убайдуллоҳ ибн Умар ва укаси Абдуллоҳ, Зайд ибн Воқид, Ҳумайд ат-Тавил, Усома ибн Зайд, Ибн Журайж, Уқайл, Букайр ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ашажж, Ибн Авн, Язид ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ҳод, Юнус ибн Убайд, Юнус ибн Язид, Исмоил ибн Умайя, амакиваччаси Айюб ибн Мусо, Ҳанзала ибн Абу Суфён, Муҳаммад ибн Исҳоқ, Ибн Абу Зиъб, Ибн Абу Лайло, Муҳаммад ибн Ажлон, аз-Забидий, Шуайб ибн Абу Ҳамза, Ҳишом ибн ал-Ғоз, Ҳаммом ибн Яҳё, Ҳишом ибн Саъд, ал-Авзоий, ад-Даҳҳок ибн Усмон, Молик ибн Миғвал, Жарир ибн Ҳозим, Жувайрия ибн Асмо, Фулайҳ ибн Сулаймон, Молик, ал-Лайс, Нофеъ ибн Абу Нуайм ва бошқа кўп киши ривоят қилди. Ан-Насоий унинг ашобларини ўн табақага ажратади ва биринчи табақага Айюб, Убайдуллоҳ ва Моликни қўяди; яна: «Нофеънинг ашоблари ичида энг собити Молик, сўнг Айюб, сўнг Убайдуллоҳ, сўнг Яҳё ибн Саъид, сўнг Ибн Авн, сўнг Солиҳ ибн Кайсон, сўнг Мусо ибн Уқба, сўнг Ибн Журайж, сўнг Касир ибн Фарқад, сўнг ал-Лайс ибн Саъд», дейди. Ал-Бухорий: «Санадларнинг энг саҳиҳи — Молик, Нофеъдан, у Ибн Умардан қилган ривоят», деган. Нофеъ ривоят қилади: Ибн Умар билан Маккадан қайтаётган эдик; йўлда унга хотини ўлим тўшагида экани хабари етди. У шом азони айтилса, ўша жойда тушиб намоз ўқирди; ўша кечқурун шомга чақирилганда эса тўхтамай юрди. Унутди шекилли, деб ўйладик ва: «Намоз!» дедик. У шафақ ботай деганда тушиб, шом намозини ўқиди, шафақ ботгач хуфтон ўқиди, сўнг бизга қараб: «Расулуллоҳ ﷺ билан бирга юриш қизиган чоғда шундай қилардик», деди. Нофеъ ўзи айтади: «Ибн Умар билан ўттизтадан ортиқ ҳаж ва умрада бирга сафар қилдим». Яна: «Хўжам билан Абдуллоҳ ибн Жаъфарнинг ҳузурига кирдим; у мен учун ўн икки минг таклиф қилди, хўжам унамади ва мени озод қилди — Аллоҳ ҳам уни озод қилсин», дейди. Убайдуллоҳ ибн Умарнинг айтишича, Умар ибн Абдулазиз Нофеъни Миср аҳлига суннатларни ўргатиш учун юборган; Айюбнинг ривоятига кўра, у яна Нофеъни Яман садақаларига волий қилган. Молик айтади: «Ёш чоғимда Нофеънинг олдига борардим; у тушиб, менга ҳадис айтарди. У кўнгли кичик киши эди ва Солим тириклигида ҳеч нарсага фатво бермас эди». Яна Молик: «Нофеъ бомдоддан кейин масжидда ўтирарди, олдига деярли ҳеч ким келмасди; қуёш чиққач чиқиб кетарди. Бир киса ёпиниб олар, баъзан уни оғзига қўйиб, ҳеч ким билан гаплашмасди; мен уни бомдоддан кейин қора кисага ўралган ҳолда кўрардим», дейди. Мутарриф Моликдан нақл қилади: «Нофеъда тезлик бор эди», ва Молик унга мулойимлик қилиб, кўнглини олиб юрганини айтади; айтилишича, Нофеънинг тилида дудуқлик ва ажамлик бор эди. Исмоил ибн Умайя: «Биз Нофеънинг тилдаги хатосини тўғрилардик, у унамас ва: «Йўқ, фақат ўзим эшитганим шундай», дер эди», дейди. Исмоил ибн Абу Увайс отасидан нақл қилади: «Нофеъга қатнардик, у хулқи ёмон киши эди; «Бу қул билан нима қиламан?» деб тарк этдим; бошқа биров унга ёпишди ва ундан нафъ олди». Юнус ибн Язид Нофеъдан эшитган: «Мана бу зуҳрийингиздан ким мени узрли қилади? Олдимга келади, унга Ибн Умардан ҳадис айтаман, кейин Солимнинг олдига бориб: «Буни отангдан эшитганмисан?» дейди; у «ҳа» дейди ва у буни Солимдан ривоят қилиб, мени ташлаб қўяди — ҳолбуки сўз таркиби мендан». Нофеънинг Ибн Умардан эшитган китоби бир саҳифа бўлиб, уни шогирдлари ўқиб беришар, «Эй Абу Абдуллоҳ, «Нофеъ бизга ҳадис айтди» десак бўладими?» дейилганда, у: «Ҳа», дерди. Унга: «Илмингни ёзиб олишибди», дейилганда: «Ёзибдиларми? Унда уни келтирсинлар, тўғрилаб берай», деган. Молик: «Нофеъ бир нарса деса, устига муҳр бос», деган; Абдурраҳмон ибн Хирош: «Нофеъ — сиқа, набил», деган; Айюб ас-Сахтиёний эса Нофеъ ҳаётлигидаёқ ундан ҳадис айтар эди. Аҳмад ибн Ҳанбал: «Солим билан Нофеъ ихтилоф қилса, уларнинг бирини иккинчисидан олдинга сурмайман», деган. Заҳабий айтади: Солим билан Нофеъ Ибн Умардан уч ҳадисда ихтилоф қилганлар; Солим мартабада улуғроқ, аммо Нофеънинг уч ҳадиси тўғрироққа яқин. Нофеъ хўжасидан якка ривоят қилган бир ҳадис музокара қилинганда эса, Маймун ибн Миҳрон: «Нофеъ буни фақат кексайиб, ақли кетганидан кейин айтган», деган; Солимга «Бу Нофеъдан» дейилганда: «Қул ёлғон айтди ёки хато қилди; Ибн Умар фақат шуни айтарди», деб бошқа маънони баён қилган. Заҳабий ўша масалада Нофеъдан тақиқни билдирувчи бошқа ривоят ҳам келганини, рухсатни билдирувчи ривоят саҳиҳ бўлган тақдирда ҳам сариҳ эмаслигини айтади ва бу масалани алоҳида фойдали бир асарда очиб берганини, уни мутолаа қилган ҳар бир олим ҳаром эканига қатъий ишонч ҳосил қилишини зикр этади. Абу Иброҳим ал-Мунзир ал-Жизомий ҳикоя қилади: Ҳишом ибн Урвадан ҳеч қачон қўпол сўз эшитмаганман, фақат бир кун — бир киши келиб: «Эй Абу ал-Мунзир, Ибн Умарнинг мавлоси Нофеъ отангиз Урвани укаси Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан афзал кўрармиш», деганида, у қаттиқ гапириб: «Аллоҳнинг душмани ёлғон айтибди, Нофеъ нимани биларди! Валлоҳи, Абдуллоҳ Урвадан яхшироқ ва афзалроқ», деган. Абдулмажид ибн Абдулазиз отасидан нақл қилади: Нофеъ ўлим тўшагида йиғлаган; «Нега йиғлайсан?» дейилганда: «Саъдни ва қабрнинг сиқишини эсладим», деган. Ҳаммод ибн Зайд ва бир жамоат унинг бир юз ўн еттинчи йилда вафот этганини айтишади; Ибн Уяйна билан Аҳмад ибн Ҳанбал бир юз ўн тўққизинчи йилда дейишган; ал-Ҳайсам ибн Адий ва Абу Умар ад-Дарир эса бир юз йигирманчи йилда деган — бу шоз саналади. Заҳабий саҳиҳроқ сўз бир юз ўн еттинчи йил, деб белгилайди.
Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 9, b. 95Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 9, б. 95
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Oishadan eshitgan, u Paygʻambarimiz ﷺ dan: «Allah kimga bir narsadan rizq bergan boʻlsa, undan boshqasiga oʻtmasin». Buni Zahhok ibn Muxlad otasidan, u az-Zubayrdan — u Ibn Ubayddir — u Nofeʼdan aytdi.Оишадан эшитган, у Пайғамбаримиз ﷺ дан: «Аллаҳ кимга бир нарсадан ризқ берган бўлса, ундан бошқасига ўтмасин». Буни Заҳҳок ибн Мухлад отасидан, у аз-Зубайрдан — у Ибн Убайддир — у Нофеъдан айтди.
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 9, b. 481Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 9, б. 481