Nuaym ibn Masʼud al-Ashjaiy
نعيم بن مسعود الأشجعي
Sahobiy
Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho)Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо)
Nuaym ibn Masʼud sahro farzandi edi: uygʻoq qalbli, oʻtkir zehnli, har qanday mushkuldan chiqish yoʻlini topadigan, farosati kuchli va juda makkor yigit. Ammo u ayshu ishratga berilgan, koʻngilxushlikni koʻproq Yasrib yahudiylari oldidan izlardi. Qachon qoʻshiqchi kaniz yoki tor ovoziga koʻngli tortsa, Najddagi qavmi manzillaridan Madinaga yoʻl olar, u yerning yahudiylariga, ayniqsa Banu Qurayzaga saxiylik bilan mol sochardi. Shu bois u yasriblik yahudiylar bilan mustahkam aloqada edi. Alloh Oʻz Rasulini hidoyat dini bilan yuborganida Nuaym nafsining jilovini boʻsh qoʻygan holda edi; yangi din uni lazzatlaridan mahrum qiladi deb qoʻrqib, undan qattiq yuz oʻgirdi. Koʻp oʻtmay oʻzini islomning ashaddiy dushmanlari safida, unga qarshi qilich koʻtargan holda topdi. Ahzob gʻazoti arafasida Banu Nazir yahudiylarining sardorlari Rasululloh ﷺga qarshi ittifoq tuzish uchun Makkaga borib Qurayshni, soʻng Najdga borib Gʻatafonni qoʻzgʻatdi. Quraysh Abu Sufyon ibn Harb boshchiligida, Gʻatafon Uyayna ibn Hisn boshchiligida Madina tomon yurdi; Gʻatafon lashkarining oldingi safida Nuaym ibn Masʼud bor edi. Rasululloh ﷺ sahobalar bilan maslahatlashib, Madina atrofida xandaq qazdilar. Banu Nazir sardorlari esa Madina ichidagi Banu Qurayzani ahdini buzishga koʻndirdi; ular ahdnomani yirtib, ahzobga qoʻshildi. Bu xabar musulmonlarga chaqmoqdek tushdi: tashqarida Quraysh va Gʻatafon, ichkarida Banu Qurayza, munofiqlar esa: «Muhammad bizga Kisro va Qaysar xazinalarini vaʼda qilgan edi, bugun hojatga chiqishga ham omon emasmiz», deb tarqala boshladi. Yigirma kunga yaqin davom etgan qamal kechalaridan birida Rasululloh ﷺ: «Allohim, ahding va vaʼdangni soʻrayman», deb muztar duosi qildilar. Oʻsha kecha Nuaym uyqusiz yulduzlarga tikilib, oʻzidan soʻradi: «Ey Nuaym, seni uzoq Najddan bu kishi bilan urushishga nima olib keldi? Tortib olingan haq yoki toptalgan nomus uchun emas, sababsiz urushyapsan. Adolat va ehsonga buyuradigan solih kishiga qilich koʻtarishing, unga ergashganlar qoniga nayza botirishing joizmi?» U qatʼiy qaror qilib, tun qorongʻusida lashkardan chiqib Rasululloh ﷺ huzuriga keldi va shahodat kalimasini aytib: «Islomga kirdim, qavmim bilmaydi, buyuring», dedi. Paygʻambarimiz ﷺ: «Sen bizda bir kishisan. Qavmingga borib, iloji boʻlsa ularni bizdan qaytar, chunki urush — hiyla», dedilar. Nuaym avval eski hamnishinlari Banu Qurayzaga borib: «Quraysh va Gʻatafonning bu urushdagi holi sizniki kabi emas: bu shahar sizniki, mol-mulk, bola-chaqangiz shu yerda; ular esa yutqazsa yurtiga qaytib ketadi, sizni Muhammadga tashlab qoʻyadi. Ularning ashroflaridan garov olmaguningizcha urushmang», dedi. Soʻng Abu Sufyonga va Gʻatafonga: «Banu Qurayza pushaymon boʻlib, Muhammadga sizlarning ashroflaringizdan garov olib topshirishga vaʼda bergan; garov soʻrasa, hech kimni bermang», dedi. Abu Sufyon sinash uchun oʻgʻlini Banu Qurayzaga yubordi; ular: «Bugun shanba, urushmaymiz, yetmishta ashrofingizni garovga bermaguningizcha qoʻshilmaymiz», dedi. Quraysh: «Maymun va choʻchqalar bolalari! Bitta qoʻy ham garov bermaymiz», dedi. Shunday qilib Nuaym ahzob safini parchaladi. Alloh ularga shiddatli shamol yuborib chodirlarini uchirdi, qozonlarini agʻdardi, ular tun qorongʻusida qochib ketdi. Musulmonlar: «Bandasini nusratlagan, lashkarini aziz qilgan, ahzobni yolgʻiz Oʻzi yengan Allohga hamd», deb xitob qildi. Shundan keyin Nuaym Rasululloh ﷺning ishonchli kishisi boʻlib, ishlarini boshqardi va bayroqlarini koʻtardi. Makka fathi kuni Abu Sufyon musulmon lashkarini kuzatib, Gʻatafon bayrogʻini koʻtargan kishi Nuaym ekanini bilgach: «Xandaq kuni bizga nima qilgan edi! Muhammadga eng ashaddiy dushman edi, endi uning bayrogʻi ostida bizga qarshi kelyapti», dedi.Нуайм ибн Масъуд саҳро фарзанди эди: уйғоқ қалбли, ўткир зеҳнли, ҳар қандай мушкулдан чиқиш йўлини топадиган, фаросати кучли ва жуда маккор йигит. Аммо у айшу ишратга берилган, кўнгилхушликни кўпроқ Ясриб яҳудийлари олдидан изларди. Қачон қўшиқчи каниз ёки тор овозига кўнгли торца, Нажддаги қавми манзилларидан Мадинага йўл олар, у ернинг яҳудийларига, айниқса Бану Қурайзага сахийлик билан мол сочарди. Шу боис у ясриблик яҳудийлар билан мустаҳкам алоқада эди. Аллоҳ Ўз Расулини ҳидоят дини билан юборганида Нуайм нафсининг жиловини бўш қўйган ҳолда эди; янги дин уни лаззатларидан маҳрум қилади деб қўрқиб, ундан қаттиқ юз ўгирди. Кўп ўтмай ўзини исломнинг ашаддий душманлари сафида, унга қарши қилич кўтарган ҳолда топди. Аҳзоб ғазоти арафасида Бану Назир яҳудийларининг сардорлари Расулуллоҳ ﷺга қарши иттифоқ тузиш учун Маккага бориб Қурайшни, сўнг Наждга бориб Ғатафонни қўзғатди. Қурайш Абу Суфён ибн Ҳарб бошчилигида, Ғатафон Уяйна ибн Ҳисн бошчилигида Мадина томон юрди; Ғатафон лашкарининг олдинги сафида Нуайм ибн Масъуд бор эди. Расулуллоҳ ﷺ саҳобалар билан маслаҳатлашиб, Мадина атрофида хандақ қаздилар. Бану Назир сардорлари эса Мадина ичидаги Бану Қурайзани аҳдини бузишга кўндирди; улар аҳдномани йиртиб, аҳзобга қўшилди. Бу хабар мусулмонларга чақмоқдек тушди: ташқарида Қурайш ва Ғатафон, ичкарида Бану Қурайза, мунофиқлар эса: «Муҳаммад бизга Кисро ва Қайсар хазиналарини ваъда қилган эди, бугун ҳожатга чиқишга ҳам омон эмасмиз», деб тарқала бошлади. Йигирма кунга яқин давом этган қамал кечаларидан бирида Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим, аҳдинг ва ваъдангни сўрайман», деб музтар дуоси қилдилар. Ўша кеча Нуайм уйқусиз юлдузларга тикилиб, ўзидан сўради: «Эй Нуайм, сени узоқ Нажддан бу киши билан урушишга нима олиб келди? Тортиб олинган ҳақ ёки топталган номус учун эмас, сабабсиз урушяпсан. Адолат ва эҳсонга буюрадиган солиҳ кишига қилич кўтаришинг, унга эргашганлар қонига найза ботиришинг жоизми?» У қатъий қарор қилиб, тун қоронғусида лашкардан чиқиб Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келди ва шаҳодат калимасини айтиб: «Исломга кирдим, қавмим билмайди, буюринг», деди. Пайғамбаримиз ﷺ: «Сен бизда бир кишисан. Қавмингга бориб, иложи бўлса уларни биздан қайтар, чунки уруш — ҳийла», дедилар. Нуайм аввал эски ҳамнишинлари Бану Қурайзага бориб: «Қурайш ва Ғатафоннинг бу урушдаги ҳоли сизники каби эмас: бу шаҳар сизники, мол-мулк, бола-чақангиз шу ерда; улар эса ютқазса юртига қайтиб кетади, сизни Муҳаммадга ташлаб қўяди. Уларнинг ашрофларидан гаров олмагунингизча урушманг», деди. Сўнг Абу Суфёнга ва Ғатафонга: «Бану Қурайза пушаймон бўлиб, Муҳаммадга сизларнинг ашрофларингиздан гаров олиб топширишга ваъда берган; гаров сўраса, ҳеч кимни берманг», деди. Абу Суфён синаш учун ўғлини Бану Қурайзага юборди; улар: «Бугун шанба, урушмаймиз, етмишта ашрофингизни гаровга бермагунингизча қўшилмаймиз», деди. Қурайш: «Маймун ва чўчқалар болалари! Битта қўй ҳам гаров бермаймиз», деди. Шундай қилиб Нуайм аҳзоб сафини парчалади. Аллоҳ уларга шиддатли шамол юбориб чодирларини учирди, қозонларини ағдарди, улар тун қоронғусида қочиб кетди. Мусулмонлар: «Бандасини нусратлаган, лашкарини азиз қилган, аҳзобни ёлғиз Ўзи енган Аллоҳга ҳамд», деб хитоб қилди. Шундан кейин Нуайм Расулуллоҳ ﷺнинг ишончли кишиси бўлиб, ишларини бошқарди ва байроқларини кўтарди. Макка фатҳи куни Абу Суфён мусулмон лашкарини кузатиб, Ғатафон байроғини кўтарган киши Нуайм эканини билгач: «Хандақ куни бизга нима қилган эди! Муҳаммадга энг ашаддий душман эди, энди унинг байроғи остида бизга қарши келяпти», деди.
Manba: Sahobalar hayotidan lavhalar (Abdurrahmon Raʼfat al-Bosho), b. 400Манба: Саҳобалар ҳаётидан лавҳалар (Абдурраҳмон Раъфат ал-Бошо), б. 400
at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy)ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий)
Paygʻambarimiz ﷺ dan eshitgan. Undan oʻgʻli Salama rivoyat qilgan. Nasr ibn Ali aytdi: menga otam Shuʼbadan, u al-Hakamdan, u Mujohiddan, u Nuaym ibn Masʼuddan aytdi — u Umarning tarbiyasida edi, bomdodni oʻqigach… (matn shu yerda uziladi).Пайғамбаримиз ﷺ дан эшитган. Ундан ўғли Салама ривоят қилган. Наср ибн Али айтди: менга отам Шуъбадан, у ал-Ҳакамдан, у Мужоҳиддан, у Нуайм ибн Масъуддан айтди — у Умарнинг тарбиясида эди, бомдодни ўқигач… (матн шу ерда узилади).
Manba: at-Tarix al-kabir (al-Buxoriy), j. 9, b. 495Манба: ат-Тарих ал-кабир (ал-Бухорий), ж. 9, б. 495