Qabisa ibn Uqba as-Suvoiy

Qabisa ibn Uqba ibn Muhammad ibn Sufyon ibn Uqba ibn Rabiʼa ibn Junaydab ibn Ribob ibn Habib ibn Suvoa ibn Omir ibn Saʼsaa — hofiz, imom, ishonchli, obid; Abu Omir as-Suvoiy al-Kufiy. U Iso ibn Tahmon, Molik ibn Migʻval, Osim ibn Muhammad al-Umariy, Yunus ibn Abu Ishoq, Misʼar, Shuʼba, Varqoʼ, Hamza az-Zayyot, Isroil, Sufyon as-Savriy — undan koʻp rivoyat qilgan, Safvon ibn Abus-Sahboʼ, Vahb ibn Ismoil, Abul-Ashhab al-Utoridiy va koʻplardan hadis rivoyat qilgan. Muallif: «U hadis uchun safar qilgan deb oʻylamayman; u ilm idishlaridan edi», deydi. Undan Ahmad ibn Hanbal, Usmon ibn Abu Shayba, Hannod, Mahmud ibn Gʻaylon, Horun al-Hammol, Abu Qudoma as-Saraxsiy, Abu Bakr ibn Abu Shayba, Muhammad ibn Yahyo az-Zuhliy, Buxoriy «Sahih»ida, Abu Zurʼa ar-Roziy, Abu Umayya at-Tarsusiy, Abbos ad-Duriy, Ahmad ibn Sulaymon ar-Ruhoviy, Ishoq ibn Sayyor an-Nasibiy, Jaʼfar ibn Muhammad ibn Shokir, al-Horis ibn Abu Usoma, Hanbal ibn Ishoq, oʻgʻli Uqba va koʻp xalq hadis olgan. U ilmni yoshligida talab qilgan; Yahyo ibn Odam: «U mendan ikki yosh kichik», degan. Uning haqidagi soʻzlar Savriy hadisi atrofida aylanadi. Yahyo ibn Maʼin: «Qabisa hamma narsada ishonchli, faqat Sufyon hadisida — u bunda uncha kuchli emas, chunki undan kichikligida eshitgan», degan. Abu Hotimning naqlicha, Abu Zurʼadan Qabisa bilan Abu Nuaym haqida soʻralganida: «Qabisa ikkovining fozilrogʻi, Abu Nuaym esa itqonlirogʻi edi; muhaddislardan Savriy hadisini yod aytib, uni bir lafzda oʻzgartirmay keltiradigan Qabisa va Abu Nuaymdan boshqasini koʻrmadim», degan. Abu Dovud: «Qabisa Ubaydulloh ibn Musodan salomatroq; Qabisa, Abu Omir va Abu Huzayfa yodlamas edilar, keyin yodladilar», degan. Ishoq ibn Sayyor: «Shayxlar orasida Qabisadan yodliroq kishini koʻrmadim», degan. Abdurrahmon ibn Xirosh: «Sadduq», an-Nasoiy va boshqalar: «Bir bahosi yoʻq», deganlar. Hanbal Abu Abdullohdan (Ahmad ibn Hanbaldan): «Xatosi koʻp edi, kichik boʻlib zabt qila olmasdi», deb naql qiladi; Sufyondan boshqasi haqida soʻralganida esa: «U solih kishi, ishonchli, oʻzida bahosi yoʻq; unda nima yoʻq edi?» — yaʼni hadisi koʻp edi, degan. Muallif oʻz hukmini beradi: «Bu kishi ishonchli; Sufyon hadisida Ibn Mahdiy va Vakiʼ darajasida emas, ammo jamoat undan Sufyonda ham, boshqasida ham hujjat qilgan; u obidlardan edi». Ahmad ibn Salama Hannodning Qabisani eslaganida: «Solih kishi», deb koʻzi yoshlanganini aytadi. al-Fazl ibn Sahl al-Aʼraj: «Qabisa Savriy hadisini ketma-ket, dars-dars qilib yoddan aytardi», degan. Hafs ibn Umar: «Qabisadek kishini koʻrmadim; uni tabassum qilganini ham koʻrmadim — u Allohning solih bandalaridan edi», degan. Jaʼfar ibn Hamdavayh naql qiladi: amir Abu Dulafning oʻgʻli Dulaf xizmatkorlari bilan hadis yozgani eshigiga kelib taqillatganida u kechikdi; «Jabal podshohining oʻgʻli eshikda, sen chiqmaysanmi?» deyilganida, u belbogʻining uchida bir necha burda non bilan chiqib: «Dunyodan shunga rozi boʻlgan kishi Jabal podshohining oʻgʻlini nima qiladi? Vallohi, unga hadis aytmayman», dedi va aytmadi ham. Qabisaning oʻzi: «Savriyning majlisiga oʻn olti yoshimda uch yil qatnadim», degan. as-Sariy ibn Yahyo, Horun ibn Hotim, Mutayyan va boshqalar uning 215 h. yilda vafot etganini aytishgan; Muoviya ibn Solih ad-Dimashqiy esa 213 h. degan — muallif buni shozz va vahm sanaydi. Undan olti kitobda rivoyat qilingan.Қабиса ибн Уқба ибн Муҳаммад ибн Суфён ибн Уқба ибн Рабиъа ибн Жунайдаб ибн Рибоб ибн Ҳабиб ибн Сувоа ибн Омир ибн Саъсаа — ҳофиз, имом, ишончли, обид; Абу Омир ас-Сувоий ал-Куфий. У Исо ибн Таҳмон, Молик ибн Миғвал, Осим ибн Муҳаммад ал-Умарий, Юнус ибн Абу Исҳоқ, Мисъар, Шуъба, Варқў, Ҳамза аз-Зайёт, Исроил, Суфён ас-Саврий — ундан кўп ривоят қилган, Сафвон ибн Абус-Саҳбў, Ваҳб ибн Исмоил, Абул-Ашҳаб ал-Уторидий ва кўплардан ҳадис ривоят қилган. Муаллиф: «У ҳадис учун сафар қилган деб ўйламайман; у илм идишларидан эди», дейди. Ундан Аҳмад ибн Ҳанбал, Усмон ибн Абу Шайба, Ҳаннод, Маҳмуд ибн Ғайлон, Ҳорун ал-Ҳаммол, Абу Қудома ас-Сарахсий, Абу Бакр ибн Абу Шайба, Муҳаммад ибн Яҳё аз-Зуҳлий, Бухорий «Саҳиҳ»ида, Абу Зуръа ар-Розий, Абу Умайя ат-Тарсусий, Аббос ад-Дурий, Аҳмад ибн Сулаймон ар-Руҳовий, Исҳоқ ибн Сайёр ан-Насибий, Жаъфар ибн Муҳаммад ибн Шокир, ал-Ҳорис ибн Абу Усома, Ҳанбал ибн Исҳоқ, ўғли Уқба ва кўп халқ ҳадис олган. У илмни ёшлигида талаб қилган; Яҳё ибн Одам: «У мендан икки ёш кичик», деган. Унинг ҳақидаги сўзлар Саврий ҳадиси атрофида айланади. Яҳё ибн Маъин: «Қабиса ҳамма нарсада ишончли, фақат Суфён ҳадисида — у бунда унча кучли эмас, чунки ундан кичиклигида эшитган», деган. Абу Ҳотимнинг нақлича, Абу Зуръадан Қабиса билан Абу Нуайм ҳақида сўралганида: «Қабиса икковининг фозилроғи, Абу Нуайм эса итқонлироғи эди; муҳаддислардан Саврий ҳадисини ёд айтиб, уни бир лафзда ўзгартирмай келтирадиган Қабиса ва Абу Нуаймдан бошқасини кўрмадим», деган. Абу Довуд: «Қабиса Убайдуллоҳ ибн Мусодан саломатроқ; Қабиса, Абу Омир ва Абу Ҳузайфа ёдламас эдилар, кейин ёдладилар», деган. Исҳоқ ибн Сайёр: «Шайхлар орасида Қабисадан ёдлироқ кишини кўрмадим», деган. Абдурраҳмон ибн Хирош: «Саддуқ», ан-Насоий ва бошқалар: «Бир баҳоси йўқ», деганлар. Ҳанбал Абу Абдуллоҳдан (Аҳмад ибн Ҳанбалдан): «Хатоси кўп эди, кичик бўлиб забт қила олмасди», деб нақл қилади; Суфёндан бошқаси ҳақида сўралганида эса: «У солиҳ киши, ишончли, ўзида баҳоси йўқ; унда нима йўқ эди?» — яъни ҳадиси кўп эди, деган. Муаллиф ўз ҳукмини беради: «Бу киши ишончли; Суфён ҳадисида Ибн Маҳдий ва Вакиъ даражасида эмас, аммо жамоат ундан Суфёнда ҳам, бошқасида ҳам ҳужжат қилган; у обидлардан эди». Аҳмад ибн Салама Ҳанноднинг Қабисани эслаганида: «Солиҳ киши», деб кўзи ёшланганини айтади. ал-Фазл ибн Саҳл ал-Аъраж: «Қабиса Саврий ҳадисини кетма-кет, дарс-дарс қилиб ёддан айтарди», деган. Ҳафс ибн Умар: «Қабисадек кишини кўрмадим; уни табассум қилганини ҳам кўрмадим — у Аллоҳнинг солиҳ бандаларидан эди», деган. Жаъфар ибн Ҳамдавайҳ нақл қилади: амир Абу Дулафнинг ўғли Дулаф хизматкорлари билан ҳадис ёзгани эшигига келиб тақиллатганида у кечикди; «Жабал подшоҳининг ўғли эшикда, сен чиқмайсанми?» дейилганида, у белбоғининг учида бир неча бурда нон билан чиқиб: «Дунёдан шунга рози бўлган киши Жабал подшоҳининг ўғлини нима қилади? Валлоҳи, унга ҳадис айтмайман», деди ва айтмади ҳам. Қабисанинг ўзи: «Саврийнинг мажлисига ўн олти ёшимда уч йил қатнадим», деган. ас-Сарий ибн Яҳё, Ҳорун ибн Ҳотим, Мутайян ва бошқалар унинг 215 ҳ. йилда вафот этганини айтишган; Муовия ибн Солиҳ ад-Димашқий эса 213 ҳ. деган — муаллиф буни шозз ва ваҳм санайди. Ундан олти китобда ривоят қилинган.

Manba: Siyar aʼlam an-nubalo (az-Zahabiy), j. 14, b. 130Манба: Сияр аълам ан-нубало (аз-Заҳабий), ж. 14, б. 130