Qosim ibn Qutlubugʻo, Zaynuddin as-Sudaniy, Qosim al-Hanafiy nomi bilan mashhur

Muharram oyida Qohirada tugʻilgan; otasi u kichikligida vafot etib, yetim oʻsdi. Qurʼonni va bir necha kitobni yodlab, baʼzisini al-Izz ibn Jamoʼaga arz qildi, soʻng zamonasining olimlaridan bir jamoaga — al-Alo al-Buxoriy, ash-Sharaf as-Subkiy va Ibn al-Humomga — mashgʻul boʻldi va fanlarning koʻpini oʻqidi. Erta dars berish va fatvoga oʻtirdi, fozillar undan koʻp fanlarda ilm oldi va hanafiylarda unga ishora qilinadigan kishi boʻldi — oʻzidan keyin unga oʻxshashini qoldirmadi. Asarlari juda koʻp: Ibn al-Jazariy manzumasi sharhi ikki jildda, al-Iroqiy «Alfiya»si sharhiga hoshiya, Ibn Hajarning «an-Nuxba»siga sharh; as-Suhravardiyning «Avorif al-maorif»i hadislarini, «al-Ixtiyor sharh al-Muxtor» hadislarini, al-Bazdaviyning usuli fiqhi, Abu-l-Lays tafsiri, «Minhoj al-obidin», «al-Arbaʼin fi usul ad-din», «Javohir al-Qurʼon», «Bidoyat al-hidoya» va «ash-Shifo» hadislarini taxrij qildi; «Ithof al-ahyo bimo fota min taxrij ahodis al-Ihyo», «Muniyat al-almaʼiy bimo fota az-Zaylaʼiy», «Bugʻyat ar-roid fi taxrij ahodis Sharh al-aqoid», «Nuzhat ar-royiz fi adillat al-faroiz»; Ibn al-Muqriy uchun Abu Hanifa musnadini tartibladi, al-Horisiy uchun ham uni boblarga soldi, Abu Hanifa musnadiga «al-Amoliy»ni ikki jildda yozdi; Muhammad ibn al-Hasan rivoyatidagi «al-Muvatto», sahobiy Uqba ibn Omir musnadi, Abu-l-Lays va at-Tahoviyning avoliylari, «Musnad al-Firdavs» taʼligi, al-Hokimning Doraqutniyga savollari, «Man ravo an abihi an jaddihi» bir jildda, «al-Ihtimom al-kulliy bi-islohi Siqot al-Ijliy» bir jildda, «al-Muvatto», ash-Shofiʼiy musnadi va «Sunan ad-Doraqutniy» rijolining Oltitaga zavoidi, Olti Kitobda kelmagan siqalar toʻrt jildda, zaiflar haqida «Taqvim al-lison» ikki jildda, «Fuzul al-lison», «al-Mushtabih» va Ibn Hajarning «at-Taqrib»iga hoshiyalar; Ibn Abu Shaybaning hadisda Abu Hanifaga eʼtirozlariga javoblar, Abu Hanifani himoya qilib «Tabsirat an-noqid fi kabt al-hosid», «Tarsiʼ al-javhar an-naqiy» — undan tayammum oʻrtasigacha yozgan; Mugʻltoy siyratining va Turklar davlatining xulosasi, hanafiylardan tasnif qilganlarga tarjima yozgan «Toj at-tarojim», shayxlarining shayxlari va asr shayxlarining shayxlariga tarjima kitobi, shayxlari maʼjami; al-Quduriy, «an-Niqoya», «Muxtasar al-Manor» kabi hanafiy fiqh kitoblariga sharhlar, toʻrt mazhab haqida «Durar al-bihor», al-Izz ibn Jamoʼaning hanafiy usuliga eʼtirozlariga javoblar, aruzda «al-Andalusiya»ga taʼliqa, «Talxis al-Miftoh» muxtasari va Ibn Sinoning mantiqdagi «Manor an-nazar»i sharhi. Bir necha fanda yetuk boʻldi, ammo jaloliga munosib mansablarni olmadi — hatto barcha sifatlarda undan pastroq kishi dars beradigan joylarda ham. Olimlarning nazmi kabi nazmi bor: Abu Hanifa va Zufarga gunoh nisbat bergan kishiga rad qilib bayt aytgan. Payshanba kechasi, rabiʼ ul-oxirning toʻrtinchisida 879 yili vafot etdi.Муҳаррам ойида Қоҳирада туғилган; отаси у кичиклигида вафот этиб, етим ўсди. Қуръонни ва бир неча китобни ёдлаб, баъзисини ал-Изз ибн Жамўага арз қилди, сўнг замонасининг олимларидан бир жамоага — ал-Ало ал-Бухорий, аш-Шараф ас-Субкий ва Ибн ал-Ҳумомга — машғул бўлди ва фанларнинг кўпини ўқиди. Эрта дарс бериш ва фатвога ўтирди, фозиллар ундан кўп фанларда илм олди ва ҳанафийларда унга ишора қилинадиган киши бўлди — ўзидан кейин унга ўхшашини қолдирмади. Асарлари жуда кўп: Ибн ал-Жазарий манзумаси шарҳи икки жилдда, ал-Ироқий «Алфия»си шарҳига ҳошия, Ибн Ҳажарнинг «ан-Нухба»сига шарҳ; ас-Суҳравардийнинг «Авориф ал-маориф»и ҳадисларини, «ал-Ихтиёр шарҳ ал-Мухтор» ҳадисларини, ал-Баздавийнинг усули фиқҳи, Абу-л-Лайс тафсири, «Минҳож ал-обидин», «ал-Арбаъин фи усул ад-дин», «Жавоҳир ал-Қуръон», «Бидоят ал-ҳидоя» ва «аш-Шифо» ҳадисларини тахриж қилди; «Итҳоф ал-аҳё бимо фота мин тахриж аҳодис ал-Иҳё», «Муният ал-алмаъий бимо фота аз-Зайлаъий», «Буғят ар-роид фи тахриж аҳодис Шарҳ ал-ақоид», «Нузҳат ар-ройиз фи адиллат ал-фароиз»; Ибн ал-Муқрий учун Абу Ҳанифа муснадини тартиблади, ал-Ҳорисий учун ҳам уни бобларга солди, Абу Ҳанифа муснадига «ал-Амолий»ни икки жилдда ёзди; Муҳаммад ибн ал-Ҳасан ривоятидаги «ал-Муватто», саҳобий Уқба ибн Омир муснади, Абу-л-Лайс ва ат-Таҳовийнинг аволийлари, «Муснад ал-Фирдавс» таълиги, ал-Ҳокимнинг Дорақутнийга саволлари, «Ман раво ан абиҳи ан жаддиҳи» бир жилдда, «ал-Иҳтимом ал-куллий би-ислоҳи Сиқот ал-Ижлий» бир жилдда, «ал-Муватто», аш-Шофиъий муснади ва «Сунан ад-Дорақутний» рижолининг Олтитага завоиди, Олти Китобда келмаган сиқалар тўрт жилдда, заифлар ҳақида «Тақвим ал-лисон» икки жилдда, «Фузул ал-лисон», «ал-Муштабиҳ» ва Ибн Ҳажарнинг «ат-Тақриб»ига ҳошиялар; Ибн Абу Шайбанинг ҳадисда Абу Ҳанифага эътирозларига жавоблар, Абу Ҳанифани ҳимоя қилиб «Табсират ан-ноқид фи кабт ал-ҳосид», «Тарсиъ ал-жавҳар ан-нақий» — ундан таяммум ўртасигача ёзган; Муғлтой сийратининг ва Турклар давлатининг хулосаси, ҳанафийлардан тасниф қилганларга таржима ёзган «Тож ат-тарожим», шайхларининг шайхлари ва аср шайхларининг шайхларига таржима китоби, шайхлари маъжами; ал-Қудурий, «ан-Ниқоя», «Мухтасар ал-Манор» каби ҳанафий фиқҳ китобларига шарҳлар, тўрт мазҳаб ҳақида «Дурар ал-биҳор», ал-Изз ибн Жамўанинг ҳанафий усулига эътирозларига жавоблар, арузда «ал-Андалусия»га таълиқа, «Талхис ал-Мифтоҳ» мухтасари ва Ибн Синонинг мантиқдаги «Манор ан-назар»и шарҳи. Бир неча фанда етук бўлди, аммо жалолига муносиб мансабларни олмади — ҳатто барча сифатларда ундан пастроқ киши дарс берадиган жойларда ҳам. Олимларнинг назми каби назми бор: Абу Ҳанифа ва Зуфарга гуноҳ нисбат берган кишига рад қилиб байт айтган. Пайшанба кечаси, рабиъ ул-охирнинг тўртинчисида 879 йили вафот этди.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 45Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 45