Qosim ibn Qutlubugʻo, Zaynuddin as-Suduniy, Qosim al-Hanafiy nomi bilan mashhur

Sakkiz yuz ikkinchi yil muharram oyida Qohirada tugʻilgan; otasi u kichikligida vafot etib, yetim oʻsgan. Qurʼonni va bir necha kitobni yod olib, baʼzilarini al-Izz ibn Jamoʼaga arz qilgan; soʻng zamonasining ulamosidan — al-Aloʼ al-Buxoriy, ash-Sharaf as-Subkiy va Ibn al-Humom kabilardan oʻqishga kirishib, koʻpchilik fanlarni oʻqigan. Erta dars va fatvo kursisiga oʻtirgan, fozillar undan koʻp fanlarda ilm olgan; hanafiylar ichida unga ishora qilinadigan kishi boʻlib, oʻzidan keyin unga oʻxshashini qoldirmagan. Asarlari koʻp: Ibn al-Jazariy manzumasining ikki jildli sharhi, al-Iroqiyning «Alfiya» sharhiga hoshiya, Ibn Hajarning «Nuxba»siga sharh, as-Suhravardiyning «Avorif al-maorif»i, «al-Ixtiyor sharh al-Muxtor», al-Bazdaviyning usul kitobi, Abul-Lays tafsiri, «Minhoj al-obidin», «Bidoyat al-hidoya» va «ash-Shifoʼ» hadislarining taxrijlari, «Ithof al-ahyoʼ bimo fota min taxriji ahodis al-Ihyoʼ», az-Zaylaʼiy qoldirganlarni toʻldiruvchi «Munyat al-almaʼiy», «Bugʻyat ar-roid fi taxriji ahodisi Sharh al-aqoid», «Nuzhat ar-royiz fi adillat al-faroiz», Abu Hanifa musnadlarini tartiblash va ularga imlolar, «al-Muvatto»ning Muhammad ibn al-Hasan rivoyati, sahoba Uqba ibn Omirning musnadi, toʻrt jildli «as-Siqot mimman lam yaqaʼ fil-kutub as-sitta», ikki jildli «Taqvim al-lison fiz-zuafo», Ibn Hajarning «al-Mushtabih» va «at-Taqrib»iga hoshiyalar, Ibn Abu Shaybaning Abu Hanifaga hadisda qilgan eʼtirozlariga javoblar, Abu Hanifani himoya qilgan «Tabsirat an-noqid fi kabti al-hosid», hanafiy fuqahosining tarjimalarini oʻz ichiga olgan «Toj at-tarojim», shayxlarining shayxlari va oʻz shayxlarining muʼjami, hanafiy fiqhidagi «Quduriy» va «Niqoba» kabi kitoblarga sharhlar, toʻrt mazhabga oid «Durar al-bihor» va boshqalar. Bir necha fanda yetuklikka erishgan boʻlsa-da, ulugʻligiga yarasha mansab — hatto oʻzidan barcha sifatlarda past kishilar dars berayotgan joylarda mudarrislik ham — unga nasib boʻlmagan. Ulamolarnikiga oʻxshash nazmi bor: Abu Hanifa va Zufarni qoralab sheʼr aytgan kishiga sheʼr bilan javob qaytargan. Rabiul-oxirning toʻrtinchi kuni, payshanba kechasi vafot etgan.Саккиз юз иккинчи йил муҳаррам ойида Қоҳирада туғилган; отаси у кичиклигида вафот этиб, етим ўсган. Қуръонни ва бир неча китобни ёд олиб, баъзиларини ал-Изз ибн Жамўага арз қилган; сўнг замонасининг уламосидан — ал-Алў ал-Бухорий, аш-Шараф ас-Субкий ва Ибн ал-Ҳумом кабилардан ўқишга киришиб, кўпчилик фанларни ўқиган. Эрта дарс ва фатво курсисига ўтирган, фозиллар ундан кўп фанларда илм олган; ҳанафийлар ичида унга ишора қилинадиган киши бўлиб, ўзидан кейин унга ўхшашини қолдирмаган. Асарлари кўп: Ибн ал-Жазарий манзумасининг икки жилдли шарҳи, ал-Ироқийнинг «Алфия» шарҳига ҳошия, Ибн Ҳажарнинг «Нухба»сига шарҳ, ас-Суҳравардийнинг «Авориф ал-маориф»и, «ал-Ихтиёр шарҳ ал-Мухтор», ал-Баздавийнинг усул китоби, Абул-Лайс тафсири, «Минҳож ал-обидин», «Бидоят ал-ҳидоя» ва «аш-Шифў» ҳадисларининг тахрижлари, «Итҳоф ал-аҳйў бимо фота мин тахрижи аҳодис ал-Иҳйў», аз-Зайлаъий қолдирганларни тўлдирувчи «Мунят ал-алмаъий», «Буғят ар-роид фи тахрижи аҳодиси Шарҳ ал-ақоид», «Нузҳат ар-ройиз фи адиллат ал-фароиз», Абу Ҳанифа муснадларини тартиблаш ва уларга имлолар, «ал-Муватто»нинг Муҳаммад ибн ал-Ҳасан ривояти, саҳоба Уқба ибн Омирнинг муснади, тўрт жилдли «ас-Сиқот мимман лам яқаъ фил-кутуб ас-ситта», икки жилдли «Тақвим ал-лисон физ-зуафо», Ибн Ҳажарнинг «ал-Муштабиҳ» ва «ат-Тақриб»ига ҳошиялар, Ибн Абу Шайбанинг Абу Ҳанифага ҳадисда қилган эътирозларига жавоблар, Абу Ҳанифани ҳимоя қилган «Табсират ан-ноқид фи кабти ал-ҳосид», ҳанафий фуқаҳосининг таржималарини ўз ичига олган «Тож ат-тарожим», шайхларининг шайхлари ва ўз шайхларининг муъжами, ҳанафий фиқҳидаги «Қудурий» ва «Ниқоба» каби китобларга шарҳлар, тўрт мазҳабга оид «Дурар ал-биҳор» ва бошқалар. Бир неча фанда етукликка эришган бўлса-да, улуғлигига яраша мансаб — ҳатто ўзидан барча сифатларда паст кишилар дарс бераётган жойларда мударрислик ҳам — унга насиб бўлмаган. Уламоларникига ўхшаш назми бор: Абу Ҳанифа ва Зуфарни қоралаб шеър айтган кишига шеър билан жавоб қайтарган. Рабиул-охирнинг тўртинчи куни, пайшанба кечаси вафот этган.

Manba: al-Badr at-Toliʼ (ash-Shavkoniy), b. 583Манба: ал-Бадр ат-Толиъ (аш-Шавконий), б. 583